عصر تراکنش ۱۰۴ / با آغاز توزیع ایرانچک یکمیلیون تومانی در شعب منتخب بانکهای کشور از اسفند ۱۴۰۴، بار دیگر توجهها به اسکناسها و پولهای در گردش ایران جلب شده است؛ مجموعهای از پولهای کاغذی که هر کدام علاوه بر کارکرد اقتصادی، روایتگر بخشی از تاریخ، فرهنگ و تحولات اقتصادی کشور هستند. مروری بر فهرست اسکناسها و ایرانچکهای در جریان که بانک مرکزی در وبسایت رسمی خود منتشر کرده، نشان میدهد ویترین پولی ایران ترکیبی از اسکناسهایی با قدمت بیش از چهار دهه تا جدیدترین ایرانچکهایی است که بهتازگی وارد چرخه مبادلات شدهاند.
اسکناسهای دهه ۶۰ که همچنان اعتبار دارند
نگاهی به فهرست اسکناسهای در جریان کشور نشان میدهد هنوز هم برخی از قدیمیترین پولهای چاپشده پس از انقلاب اسلامی از نظر قانونی اعتبار دارند؛ اسکناسهایی که قدمت نخستین چاپ آنها به بیش از ۴۰ سال پیش بازمیگردد.

اسکناس ۱۰۰ ریالی یا ۱۰ تومانی از بازماندگان دهه ۶۰ است. این اسکناس که تصویر آیتالله مدرس روی آن نقش بسته، در سال ۱۳۶۴ منتشر شد و همچنان در فهرست اسکناسهای در جریان بانک مرکزی دیده میشود.

یکی از قدیمیترین اسکناسها ۲۰۰ ریالی یا همان ۲۰ تومانی است که نخستین بار در سال ۱۳۶۱ منتشر شد. روی این اسکناس تصویری از مسجد جامع یزد دیده میشود. هرچند این اسکناس سالهاست دیگر چاپ نمیشود، اما همچنان در فهرست پولهای معتبر قرار دارد.

اسکناس ۵۰۰ ریالی یا ۵۰ تومانی نیز که در سال ۱۳۶۷ به بازار آمد، به دلیل نقش سردر دانشگاه تهران در پشت آن شناخته میشود و از دیگر اسکناسهای قدیمی اما معتبر کشور به شمار میرود.
آغاز دوران جدید طراحی؛ اولین ظهور تصویر امام خمینی (ره) روی اسکناس
یکی از مهمترین تحولات در تاریخ طراحی اسکناسهای ایران به اوایل دهه ۷۰ بازمیگردد؛ زمانی که تصویر امام خمینی (ره) برای نخستین بار روی اسکناسهای کشور نقش بست. در زمان حیات امام خمینی، ایشان اجازه چاپ تصویر خود روی پول ملی را نداده بودند. اما در سال ۱۳۷۱ و سه سال پس از رحلت ایشان، نخستین اسکناس با تصویر امام منتشر شد.

اسکناس ۱۰۰۰ ریالی نخستین اسکناس از سری جدید بود که در روی آن تصویر امام خمینی (ره) و در پشت آن تصویر قبهالصخره دیده میشد. پس از آن نیز اسکناسهای دیگری با این الگو طراحی شدند.

اسکناس ۲۰۰۰ ریالی یکی از نمونههای شناختهشده این دوره است که دو طرح مختلف دارد. نسخه قدیمیتر آن با تصویر آزادی خرمشهر در سال ۱۳۶۵ منتشر شده بود، اما در نسخه بعدی تصویر امام خمینی (ره) جایگزین شد و در پشت هر دو نسخه تصویر کعبه نقش بسته است.

۵۰۰۰ ریالی پرماجرا؛ اسکناسی با بیشترین تغییرات طرح
در میان اسکناسهای ایران، اسکناس ۵۰۰۰ ریالی یا همان ۵۰۰ تومانی یکی از متنوعترین طرحها را تجربه کرده است.

در نسخههای ابتدایی این اسکناس، تصویر «گل و مرغ» در پشت آن قرار داشت. بعدها این طرح جای خود را به تصویر «ماهواره امید» داد؛ نمادی از دستاوردهای علمی کشور در حوزه فضایی.

در آخرین نسخه منتشرشده نیز تصویر «سفالینهای باستانی از منطقه زابل» در پشت آن دیده میشود.

از دماوند تا بوعلیسینا؛ تحول اسکناسهای درشت در گذر زمان
با افزایش ارزش اسمی اسکناسها در دهههای اخیر، رویکرد طراحی آنها نیز تغییر کرد و بهتدریج معرفی مکانهای تاریخی و چهرههای فرهنگی ایران در دستور کار قرار گرفت.

اسکناس ۱۰ هزار ریالی یا ۱۰۰۰ تومانی نمونهای از این تغییر است. این اسکناس تاکنون سه نسل طراحی را پشت سر گذاشته است. نخستین نسخه آن که در سال ۱۳۷۱ منتشر شد، تصویری از «کوه دماوند» در پشت داشت.

در نسخههای بعدی، طرح «حافظیه شیراز» جایگزین شد و در جدیدترین نسخه آن که در سال ۱۴۰۱ معرفی شد، تصویر «آرامگاه بوعلیسینا» در همدان روی آن قرار گرفت که مهمترین ویژگی آن، حذف صفرها در اعداد آن بود.

اسکناس ۲۰ هزار ریالی یا ۲۰۰۰ تومانی نیز مسیر مشابهی را طی کرده است.

در نسخههای اولیه تصویر «میدان نقش جهان اصفهان» در پشت آن دیده میشد. بعدها طرح «مسجدالاقصی» و «بادگیرهای خانه آقازاده ابرکوه» جایگزین شد و در جدیدترین نسخه تصویر «مقبرهالشعرای تبریز» روی آن نقش بسته است.



اسکناس ۵۰ هزار ریالی یا ۵۰۰۰ تومانی نیز در طول زمان چندین تغییر طراحی را تجربه کرده است.

نخستین نسخه آن «نقشه ایران همراه با طرحی از اتم و الکترونها» را نمایش میداد. بعدها نمای «دانشگاه تهران» در پشت آن قرار گرفت.

در نسخه جدید بنفشرنگ این اسکناس تصویر «حافظیه شیراز» دیده میشود.

در کنار اینها، اسکناس ۱۰۰ هزار ریالی یا ۱۰ هزار تومانی نیز از سال ۱۳۸۹ وارد چرخه پولی کشور شد. روی این اسکناس تصویر امام خمینی (ره) و در پشت آن تصویر «آرامگاه سعدی» در شیراز قرار دارد.

نسخه جدید این اسکناس در سال ۱۳۹۹ با ابعاد جدید منتشر شد که مهمترین ویژگی آن، حذف صفرها در عدد آن بود.

ایرانچکها؛ پولهای درشت برای مبادلات نقدی
در کنار اسکناسها، ایرانچکها نیز بخش مهمی از پول نقد در گردش کشور را تشکیل میدهند. هرچند بسیاری تصور میکنند ایرانچکها با اسکناس تفاوت دارند، اما در عمل آنها نیز پول رسمی محسوب میشوند که صرفاً برای جابهجایی آسانتر مبالغ بالا طراحی شدهاند.

ایرانچک ۵۰۰ هزار ریالی یا ۵۰ هزار تومانی یکی از شناختهشدهترین آنهاست. در روی این ایرانچک تصویر «بارگاه امام رضا (ع)» دیده میشود و در پشت آن بسته به سال چاپ، تصاویری از «سقاخانه» یا «کوه دماوند» نقش بسته است.

ایرانچک ۵۰ هزار تومانی طرح قدیم در سال ۱۳۸۷، ایرانچک ۵۰ هزار تومانی با طرح بارگاه امام رضا (ع) سری اول در سال ۱۳۹۴، سری دوم در سال ۱۳۹۷ و سری سوم در سال ۱۴۰۴ منتشر شدهاند.


ایرانچک یک میلیون ریالی یا ۱۰۰ هزار تومانی نیز در طول سالها تغییراتی در طراحی داشته است.

نسخههای قدیمیتر آن با طرح «تختجمشید» شناخته میشد، اما در نسخههای جدید تصویر «بارگاه حضرت معصومه (س)» در روی آن و «میدان گازی پارس جنوبی» در پشت آن دیده میشود.



ایرانچک دو میلیون ریالی یا ۲۰۰ هزار تومانی نیز ابتدا با تصویر «سد کارون ۳» در سال ۱۴۰۴ منتشر شد.

در سری جدید آن که در سال ۱۴۰۳ منتشر شد، تصویر «مسجد امام اصفهان» در روی اسکناس و اثر هنری چوگان از استاد محمود فرشچیان در پشت آن طراحی شده است.

در سالهای اخیر ارزش اسمی ایرانچکها نیز افزایش یافته است. ایرانچک ۵ میلیون ریالی یا ۵۰۰ هزار تومانی که با رنگ زرد شناخته میشود، از مرداد ۱۴۰۴ بهطور رسمی وارد بازار شد. در طراحی آن تصویر «مسجد آقا بزرگ کاشان» در رو و «آرامگاه فردوسی» در پشت دیده میشود.

از اسفندماه ۱۴۰۴ نیز با اضافه شدن ایرانچک یک میلیون تومانی، بزرگترین رقم پولی کشور وارد چرخه مبادلات شده است؛ پولی که در کنار اسکناسهای قدیمی دهه ۶۰ تا ایرانچکهای جدید، ویترین متنوعی از تاریخ، فرهنگ و تحولات اقتصادی ایران را در جیب شهروندان به نمایش میگذارد.
