مینا والی، مدیرمسئول ماهنامه عصر تراکنش / این روزها بیش از گذشته با واژهها سروکله میزنم. در انتشارات راه پرداخت، بخش قابلتوجهی از وقتمان صرف کاری میشود که از بیرون ساده به نظر میرسد: پیدا کردن معادل فارسی درست برای واژههای انگلیسی. اما هرکس حتی یکبار بهطور جدی درگیر این کار شده باشد، میداند که «ساده» آخرین صفتی است که میتوان برای آن به کار برد.
گاهی این کار چنان دشوار و فرسایشی میشود که آدم را به تردیدی اساسی میاندازد: اصلاً چقدر اهمیت دارد که یک واژه را به فارسی بنویسیم؟ چرا همان اصطلاح انگلیسی را به کار نبریم؟ چرا باید بهدنبال معادل فارسی «checksum» بگردیم؟ چرا اصرار کنیم «پرداخت الکترونیکی» درست است، نه «پرداخت الکترونیک»؟ آیا این حساسیت به درستنویسی، نوعی ملانقطیشدن نیست؟
یادم میآید در سال ۱۳۹۴ یادداشتی از احمد مراتنیا در راه پرداخت منتشر کردیم با عنوان «الکترونیک یا الکترونیکی؟». مراتنیا در آن نوشته، با استدلالی دستوری، توضیح داده بود که «تجارت الکترونیک» به معنای دادوستدِ الکترونیک است؛ همانطور که «تجارت برنج» یا «تجارت پارچه» داریم. حال آنکه منظور ما «تجارتی است که بهشکل الکترونیکی انجام میشود» و برای بیان این معنا به صفت نسبی «الکترونیکی» نیاز داریم.
او از همه خواسته بود با عزمی همگانی این اشتباه را اصلاح کنند. بیش از یک دهه از انتشار آن یادداشت گذشته و هنوز همان اشتباه تکرار میشود. شاید همین، بهترین گواه باشد که یافتن و رواجدادن معادل درست نه کاری تزئینی است و نه اتفاقی که یکشبه رخ دهد.
وقتی واژه مشترک نداریم، فهم مشترک هم دشوار میشود
در جریان آمادهسازی کتاب «درک پرداخت» برای انتشار، این چالش را ملموستر از همیشه تجربه کردیم. این کتاب طیف گستردهای از مفاهیم صنعت پرداخت را پوشش میدهد؛ از زیرساختهای کارتی و پرداختهای آنی گرفته تا بانکداری باز، رمزارزها و مدیریت ریسک. در نتیجه، با انبوهی از اصطلاحات تخصصی روبهرو بودیم که منبعی جامع و یکپارچه برای معادلهای فارسی آنها وجود نداشت.
در کنار تلاشی که مترجمان کتاب برای انتخاب معادلهای درست کرده بودند، ناچار بودیم میان منابع چاپی مختلف که گاه برای یک اصطلاح، چند معادل متفاوت پیشنهاد میکردند، گزینه دقیقتر را انتخاب کنیم؛ از کارشناسان صنعت کمک بگیریم و گاهی نیز به واژهنامههای تخصصی حوزههای مجاور رجوع کنیم تا به معادل مناسبتری برسیم.
این تجربه بیش از هر زمان دیگری یک نکته را برایم روشن کرد: وقتی برای یک مفهوم واژهای مشترک نداریم، ارتباط حرفهای نیز مختل میشود. اگر مفهومی واحد در سه متن با سه نام متفاوت بیان شود، سه بار ابهام میآفریند، سه بار به توضیح اضافه نیاز پیدا میکند و در نهایت، هزینهای مضاعف به آموزش، مقرراتگذاری و تولید محتوا تحمیل میکند. واژه فقط یک برچسب نیست؛ ابزاری برای اندیشیدن و انتقال معناست. هرچه این ابزار دقیقتر باشد، امکان شکلگیری فهمی روشنتر و مشترک نیز بیشتر میشود.
این دغدغه فقط دغدغه ما نیست
ممکن است تصور کنیم حساسیت نسبت به واژگان، بیش از آنکه ضرورتی حرفهای باشد، نوعی دلمشغولی فرهنگی است. اما با نگاهی به تجربههای جهانی میبینیم که نبود اصطلاحشناسی مشترک، حتی در سطح بینالمللی نیز یکی از چالشهای جدی صنایع است. اتحادیه اروپا در برنامه استانداردسازی فینتک، تدوین یک «اصطلاحنامه مشترک» را در شمار اولویتهای خود قرار داده است؛ مجموعهای از اصطلاحات که یکبار بهروشنی تعریف شوند و سپس در مقررات و گزارشهای نظارتی، بهشکلی یکسان به کار روند.
فینتک در این زمینه از بسیاری از صنایع دیگر آسیبپذیرتر است. سرعت نوآوری در این حوزه چنان بالاست که اغلب مفهومی تازه وارد صنعت میشود، پیش از آنکه فرصتی برای نامگذاری دقیق و سنجیده آن فراهم شده باشد. در زبان فارسی نیز معمولاً همین اتفاق رخ میدهد: واژه انگلیسی وارد میشود؛ استفاده از همان واژه آسانتر است و بهتدریج رواج پیدا میکند، بیآنکه مشخص شود آیا معادل دقیقتر و مناسبتری برای آن وجود دارد یا نه.
معادل درست، حاصل یک انتخاب آگاهانه است
در انتشارات راه پرداخت متعهدیم تا جای ممکن از معادلهای درست و دقیق فارسی استفاده کنیم. چنین تعهدی بیتردید کار را دشوارتر میکند. راه آسان این است که اصطلاح انگلیسی را همانطور که هست وارد متن کنیم و از کنار آن بگذریم. اما تجربه سالها فعالیت در این حوزه، از تدوین «دانشنامه بانکداری و پرداخت الکترونیکی» و «فرهنگ واژههای فینتک» تا آمادهسازی کتاب «درک پرداخت»، نشان داده است که این تلاش بیثمر نیست. واژهای که امروز بهدرستی انتخاب و استفاده شود، فردا آسانتر تکرار میشود و بهتدریج راه خود را به زبان حرفهای صنعت باز میکند.
بااینحال، این مسئولیت از عهده یک انتشارات یا یک رسانه بهتنهایی برنمیآید. معادلسازی درست، کاری جمعی و در مقیاس یک صنعت است. اگر در فعالیت حرفهای خود، در گزارشها، ارائهها، قراردادها یا محتوای آموزشی، با اصطلاحی روبهرو شدهاید که معادل دقیق آن را میشناسید، یا معادلی رایج را نیازمند اصلاح میدانید، دعوتتان میکنم تجربه و پیشنهاد خود را با جامعه حرفهای صنعت در میان بگذارید. راه پرداخت آماده است میزبان این گفتوگو باشد.
صنعتی که زبان مشترک و دقیقتری دارد، روشنتر میاندیشد و محکمتر پیش میرود.
