مرتضی اسدی، مدیرعامل رهسا / برای بسیاری از مدیران، رایانش کوانتومی هنوز مفهومی متعلق به آینده است؛ فناوری‌ای که شاید چند سال دیگر به بلوغ برسد و آن زمان بتوان درباره پیامدهای امنیتی آن تصمیم‌گیری کرد. اما از منظر مدیریت ریسک، چنین نگاهی می‌تواند پرهزینه باشد.
مسئله اصلی این نیست که رایانه کوانتومی قدرتمند دقیقاً چه زمانی در دسترس قرار می‌گیرد؛ مسئله این است که بخش مهمی از اعتماد دیجیتال امروز بر الگوریتم‌هایی متکی است که در برابر چنین توان محاسباتی آسیب‌پذیر خواهند بود و مهاجرت از آنها نیز فرایندی ساده و کوتاه‌مدت نیست.
رمزنگاری در بسیاری از سازمان‌ها تقریباً نامرئی است، اما در قلب عملیات دیجیتال قرار دارد؛ از ارتباطات امن، گواهی‌های دیجیتال و VPN گرفته تا امضای دیجیتال، PKI، APIها، HSMها و تجهیزات شبکه و امنیت. بنابراین رمزنگاری پساکوانتومی (Post-Quantum Cryptography یا PQC) صرفاً به معنای جایگزینی یک الگوریتم با الگوریتمی دیگر نیست؛ بلکه مسئله اصلی، حفظ تداوم اعتماد دیجیتال در زیرساختی است که طی سال‌ها شکل گرفته است.
یکی از مهم‌ترین ابعاد این ریسک، مفهوم Harvest Now, Decrypt Later است. براساس این مفهوم، مهاجم می‌تواند داده‌های رمزگذاری‌شده امروز را جمع‌آوری و ذخیره کند تا زمانی که توان محاسباتی لازم برای رمزگشایی آنها فراهم شود. بنابراین برای داده‌هایی که باید سال‌ها محرمانه باقی بمانند، تهدید کوانتومی لزوماً از زمان ظهور یک رایانه کوانتومی آغاز نمی‌شود؛ بلکه بخشی از این ریسک از همین امروز وجود دارد.
نکته مهم این است که در جهان نیز دیگر به PQC صرفاً به چشم یک موضوع پژوهشی نگاه نمی‌شود. مؤسسه ملی استاندارد و فناوری آمریکا (NIST) در سال ۲۰۲۴ نخستین استانداردهای اصلی رمزنگاری پساکوانتومی را نهایی کرد؛ استانداردهایی که شامل ML-KEM برای ایجاد کلید مشترک و ML-DSA و SLH-DSA برای امضای دیجیتال هستند.انتشار این استانداردها نشان می‌دهد که بحث از مرحله «آیا باید آماده شویم؟» عبور کرده و به مرحله «چگونه باید مهاجرت کنیم؟» رسیده است. NIST نیز اکنون تأکید دارد که زمان آغاز مهاجرت به استانداردهای جدید فرا رسیده است.
از منظر مدیریتی، پاسخ به این پرسش لزوماً با خرید فناوری‌های جدید آغاز نمی‌شود. ابتدا باید مشخص شود که سازمان در چه بخش‌هایی به رمزنگاری وابسته است، کدام داده‌ها باید برای مدت طولانی محرمانه باقی بمانند و کدام سامانه‌ها و تجهیزات به الگوریتم‌های فعلی وابسته‌اند. به همین دلیل، تهیه فهرستی از دارایی‌های رمزنگاری (Cryptographic Inventory) و شناسایی این دارایی‌ها و وابستگی‌های آنها باید از نخستین اقدامات سازمان باشد.
اما مسئله فقط به دارایی‌های موجود محدود نمی‌شود. تصمیم‌هایی که امروز برای خرید فناوری گرفته می‌شوند، می‌توانند ریسک‌های امنیتی سال‌های آینده را شکل دهند. اگر سازمانی امروز نرم‌افزار، سامانه، HSM، تجهیزات شبکه و امنیت یا زیرساخت سخت‌افزاری با چرخه عمر چندساله خریداری کند که به الگوریتم‌های فعلی وابسته باشد و امکان ارتقای سازوکارهای رمزنگاری آن وجود نداشته باشد، در واقع از همین امروز برای آینده خود بدهی امنیتی ایجاد کرده است.
این موضوع درباره سخت‌افزار اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا چرخه عمر تجهیزات معمولاً طولانی‌تر است و جایگزینی آنها می‌تواند پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر باشد. تجهیزاتی که امروز وارد مرکز داده، شبکه یا زیرساخت صنعتی می‌شوند، ممکن است سال‌ها در سازمان باقی بمانند. بنابراین باید مشخص باشد که آیا این تجهیزات از PQC پشتیبانی می‌کنند یا دست‌کم امکان ارتقای Firmware، نرم‌افزار یا سازوکارهای رمزنگاری آنها در آینده وجود دارد.
به همین دلیل، PQC باید در فرایندهای خرید (Procurement)، تدوین درخواست پیشنهاد (RFP) و ارزیابی تأمین‌کنندگان، در هر دو حوزه سخت‌افزار و نرم‌افزار مورد توجه قرار گیرد. هنگام خرید باید پرسید: آیا محصول از استانداردهای PQC پشتیبانی می‌کند؟ آیا می‌توان الگوریتم‌های آن را بدون تعویض کامل محصول تغییر داد؟ آیا معماری محصول برای روش‌های ترکیبی (Hybrid) و استانداردهای جدید آماده است؟ تأمین‌کننده چه تعهدی برای به‌روزرسانی محصول در طول چرخه عمر آن ارائه می‌دهد؟
حتی اگر استفاده کامل از PQC هنوز برای سازمانی ضروری نباشد، آمادگی برای رمزنگاری پساکوانتومی (PQC Readiness) باید به یکی از معیارهای انتخاب فناوری تبدیل شود. سازمان‌ها نباید فقط قابلیت‌های فعلی یک محصول را در نظر بگیرند؛ بلکه باید اطمینان داشته باشند فناوری‌ای که امروز وارد زیرساخت آنها می‌شود، توان پاسخ‌گویی به الزامات امنیتی آینده را نیز خواهد داشت.
این موضوع ما را به مفهوم انعطاف‌پذیری رمزنگاری (Crypto Agility) می‌رساند؛ یعنی توانایی سازمان برای تغییر، جایگزینی و تطبیق الگوریتم‌های رمزنگاری در نرم‌افزار، سخت‌افزار، Firmware، پروتکل‌ها و زیرساخت‌ها، بدون آنکه اختلال گسترده‌ای در عملیات ایجاد شود. سازمانی که هر تغییر در سازوکارهای رمزنگاری برای آن به پروژه‌ای چندساله تبدیل می‌شود، عملاً با بدهی فناورانه و امنیتی جدی روبه‌رو است. NIST نیز مفهوم Crypto Agility را دقیقاً در همین گستره، از نرم‌افزار و سخت‌افزار گرفته تا Firmware و زیرساخت، مورد توجه قرار داده است.
از همین رو، مهاجرت به رمزنگاری پساکوانتومی نباید پروژه‌ای محدود به واحد امنیت یا فناوری اطلاعات باشد. مدیران حوزه‌های فناوری، امنیت، ریسک، تدارکات، حقوقی و کسب‌وکار همگی در این مسیر نقش دارند. تنظیم قراردادها، نوسازی زیرساخت‌ها و خرید تجهیزات نیز باید با در نظر گرفتن آمادگی برای رمزنگاری پساکوانتومی و انعطاف‌پذیری رمزنگاری انجام شود.
به اعتقاد من، بزرگ‌ترین اشتباه در مواجهه با PQC، منتظر ماندن برای مشخص‌شدن تاریخ دقیق ظهور یک رایانه کوانتومی قدرتمند است. سازمان‌ها لازم نیست امروز تمام زیرساخت‌های خود را یک‌باره تغییر دهند، اما باید دارایی‌های رمزنگاری خود را شناسایی و مسیر مهاجرت را طراحی کنند. همچنین باید از همین امروز مراقب باشند نرم‌افزار، سخت‌افزار و تجهیزاتی وارد زیرساخت خود نکنند که در آینده امکان ارتقا یا مهاجرت آنها به استانداردهای پساکوانتومی وجود نداشته باشد.
PQC بیش از آنکه مسئله‌ای مربوط به آینده باشد، موضوع آمادگی امروز است. سازمانی که از همین حالا انعطاف‌پذیری رمزنگاری (Crypto Agility) و آمادگی برای رمزنگاری پساکوانتومی (PQC Readiness) را در معماری، فرایندهای خرید و سرمایه‌گذاری‌های فناورانه خود لحاظ کند، در آینده با بحران مهاجرت مواجه نخواهد شد؛ بلکه می‌تواند این تغییر را در قالب گذاری برنامه‌ریزی‌شده و قابل‌مدیریت پشت سر بگذارد.
