عصر تراکنش ۱۰۵ / تاریخ اسکناس در ایران به شکل امروزی، از سال ۱۳۱۱ آغاز شد؛ زمانی که ریال جای قران را گرفت و به واحد رسمی پول کشور تبدیل شد. یک سال بعد، در سال ۱۳۱۲، بانک ملی ایران نخستین اسکناس‌های ریالی را در قطع‌های ۵ تا ۵۰۰ ریالی منتشر کرد و در سال‌های بعد، اسکناس‌های بزرگ‌تر مانند ۱۰۰۰، ۵۰۰۰ و ۱۰ هزار ریالی هم به چرخه پولی کشور اضافه شدند. انتشار اسکناس تا سال ۱۳۳۸ بر عهده بانک ملی بود، اما از آن زمان این مسئولیت به بانک مرکزی ایران واگذار شد.

بعد از انقلاب ۱۳۵۷، اسکناس‌های ایران هم وارد دوره تازه‌ای شدند؛ طراحی‌ها تغییر کرد، سری‌های جدید منتشر شدند و به‌مرور اسکناس‌های رسمی جمهوری اسلامی ایران جای نسخه‌های قبلی را گرفتند. در دهه‌های بعد، با افزایش تورم و کاهش قدرت خرید ریال، نیاز به اسکناس‌های درشت‌تر بیشتر شد؛ روندی که در نهایت به انتشار اسکناس‌های ۲۰ هزار و ۵۰ هزار ریالی انجامید.

اما شاید یکی از ویژگی‌های خاص پول کاغذی در ایران امروز، نقش پررنگ ایران‌چک‌ها باشد؛ ابزارهایی که در سال‌های اخیر عملاً جای اسکناس‌ها را گرفته‌اند و برای جابه‌جایی ساده‌تر مبالغ بالا طراحی شده‌اند. ابتدا بانک‌ها امکان انتشار چک‌پول داشتند، اما از سال ۱۳۸۷ این اختیار به بانک مرکزی منتقل شد. از آن زمان، ارزش اسمی ایران‌چک‌ها هم مدام بزرگ‌تر شده است؛ ایران‌چک ۵ میلیون ریالی یا ۵۰۰ هزار تومانی که با رنگ زرد شناخته می‌شود، از مرداد ۱۴۰۴ وارد بازار شد و چند ماه بعد، با اضافه شدن ایران‌چک یک میلیون تومانی، بزرگ‌ترین رقم پولی کشور هم وارد چرخه مبادلات شد.

قاجار

روی کوچک‌ترین اسکناس سری دوم قاجار، تصویر تمام‌رخ ناصرالدین‌شاه در میان تزئینات پرکار و نقوش سنتی دیده می‌شود. پشت اسکناس ساده‌تر طراحی شده و ارزش اسمی پول با نوشته‌های انگلیسی و فارسی دیده می‌شود؛ ساختاری که هنوز تحت تأثیر سنت بانکداری بریتانیایی بود.

در روی اسکناس ۲ تومانی، همان ترکیب آشنای قاب‌های تزئینی، خطوط ثلث و پرتره ناصرالدین‌شاه دیده می‌شود؛ عناصری که به یکی از امضاهای بصری پول قاجاری تبدیل شدند. پشت اسکناس بیشتر بر نمایش ارزش پول و جزئیات چاپی تمرکز دارد و شماره‌گذاری با نوشته‌های انگلیسی در چهار گوشه آن دیده می‌شود.

اسکناس ۵ تومانی با تصویر تمام‌رخ ناصرالدین‌شاه و تزئینات متراکم اطرافش، حال‌وهوای اسکناس‌های سلطنتی اواخر قرن نوزدهم را دارد. در پشت آن، ارزش اسمی اسکناس و نوشته‌های چاپی دیده می‌شود؛ طراحی‌ای که خوانایی و اعتبار پول را در اولویت قرار داده بود.

روی اسکناس ۱۰ تومانی، چهره ناصرالدین‌شاه با جزئیات بیشتری نمایش داده شده و قاب‌بندی‌های پرنقش اطراف آن، ظاهر رسمی‌تری به اسکناس داده‌اند. پشت اسکناس ترکیبی از نوشته‌ها، ارزش پول و شماره‌های سریال است که در چهار گوشه با با نوشته‌های انگلیسی تکرار شده‌اند.

اسکناس ۲۰ تومانی از معدود اسکناس‌های این سری است که حضور پررنگ نماد شیر و خورشید در طراحی آن بیشتر به چشم می‌آید. در پشت آن، ارزش اسمی پول دیده می‌شود و چیدمان عناصر چاپی نسبت به ارقام کوچک‌تر، پیچیده‌تر و پرجزئیات‌تر است.

روی اسکناس ۵۰ تومانی، تصویر ناصرالدین‌شاه با طراحی سلطنتی و قاب‌های تزئینی گسترده‌تر دیده می‌شود. پشت اسکناس بیشتر به نوشته‌های ارزش پول و نماد شیر و خورشید اختصاص دارد.

بزرگ‌ترین اسکناس سری دوم قاجار با تزئینات فشرده، قاب‌های پیچیده و ترکیب آشنای پرتره سلطنتی طراحی شده و از نظر بصری باشکوه‌تر از سایر ارقام به نظر می‌رسد. در پشت اسکناس، ارزش پول با نوشته‌های انگلیسی و نماد شیر و خورشید قرار گرفته‌اند.

پهلوی

۵ ریال (سری کلاه کوچک)

در روی اسکناس ۵ ریالی، پرتره تمام‌رخ رضاشاه با کلاه پهلوی درون یک قاب دایره‌ای تزئینی در سمت چپ قرار گرفته و بخش مرکزی اسکناس با یک ترنج بزرگ و پرنقش پوشیده شده که عدد «۵» را در خود جای داده است. ارزش اسکناس در چهار گوشه تکرار شده و عبارت «بانک ملی ایران» در بالای اسکناس دیده می‌شود. پشت اسکناس، نماد شیر و خورشید وجود دارد و در مرکز اسکناس، نام «پنج ریال» با خط درشت دیده می‌شود.

۱۰ ریال (سری بدون کلاه)
در روی اسکناس، رضاشاه بدون کلاه دیده می‌شود. پشت اسکناس تصویری از دامنه کوه‌های البرز دیده می‌شود که یکی از نخستین تلاش‌ها برای نمایش طبیعت ایران روی پول کاغذی کشور محسوب می‌شود.

۲۰ ریال (سری کلاه بزرگ)

در روی اسکناس ۲۰ ریالی، تصویر تمام‌رخ رضاشاه با کلاه پهلوی در مرکز قرار گرفته است و ترکیب رنگ قرمز و صورتی و حاشیه‌های متقارن، ظاهر این اسکناس را متمایز کرده است. پشت اسکناس، نشان شیر و خورشید در مرکز دیده می‌شود.

۵۰ ریال (سری دوم بانک ملی)
در روی اسکناس، پرتره جوان محمدرضاشاه پهلوی در سمت راست قرار گرفته است. پشت اسکناس نیز تصویری از آرامگاه کوروش در پاسارگاد دیده می‌شود؛ بنایی سنگی که در میان دشت و فضای باز اطرافش به تصویر کشیده شده و یکی از نخستین حضورهای پررنگ میراث باستانی ایران روی اسکناس‌های این دوره محسوب می‌شود.

۲۰۰ ریال (سری سوم بانک ملی)
در روی اسکناس، پرتره محمدرضاشاه در سمت راست قرار گرفته است. رنگ آبی و خاکستری، همراه با حاشیه‌های ظریف و متراکم، باعث شده این اسکناس یکی از شناخته‌شده‌ترین طراحی‌های دوره بانک ملی باشد. پشت اسکناس تصویری از پل ورسک و مسیر راه‌آهن شمال دیده می‌شود؛ پلی که یکی از مهم‌ترین پروژه‌های زیرساختی ایران آن دوره را به تصویر می‌کشد.

۱۰۰ ریال (سری چهارم و پنجم بانک ملی)
چهره محمدرضاشاه در سمت راست این اسکناس دیده می‌شود. استفاده از رنگ ارغوانی، قاب‌های متراکم و جزئیات ریز چاپی، به این اسکناس ظاهری مجلل‌تر نسبت به بسیاری از اسکناس‌های پیشین داده است. آن‌سوی اسکناس سراغ ایران باستان رفته؛ جایی که نقش داریوش بر اورنگ شاهنشاهی در میان مجموعه‌ای از پیکره‌ها و عناصر الهام‌گرفته از تخت جمشید دیده می‌شود.

۲۰ ریال (سری ششم بانک ملی / سری نیمرخ)
در این اسکناس، نیم‌رخ محمدرضاشاه با لباس نظامی در سمت راست قرار گرفته و در سمت چپ، نقش «شهریار و شیر» دیده می‌شود؛ تصویری الهام‌گرفته از نقوش تاریخی. پشت اسکناس به ساختمان بانک ملی ایران اختصاص دارد؛ نمایی از بنایی مدرن با فضای سبز، درختان و ورودی اصلی که در میانه تصویر قرار گرفته است.

۲۰۰ ریال (سری هفتم بانک ملی)

روی این اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با لباس نظامی در سمت راست قرار گرفته و در سمت چپ، تصویری از ستون‌ها و سازه‌های تخت جمشید دیده می‌شود. پشت اسکناس تصویری از فرودگاه مهرآباد را نشان می‌دهد؛ ساختمانی مدرن با برج مراقبت، هواپیمای مسافربری و محوطه فرودگاه که بازتابی از توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل و تصویر ایران مدرن در دهه ۱۳۳۰ است.

۲۰ ریال (سری یکم بانک مرکزی ایران)
در روی اسکناس، تصویر محمدرضاشاه در سمت راست قرار گرفته است. حاشیه‌های هندسی و رنگ قهوه‌ای اسکناس، همان زبان طراحی آخرین اسکناس‌های بانک ملی را ادامه می‌دهد؛ با این تفاوت که نام «بانک مرکزی ایران» جایگزین بانک ملی شده است. پشت اسکناس، نمایی از رامسر به تصویر کشیده شده؛ جایی که مجسمه رضاشاه در مقابل هتل رامسر قرار گرفته و رشته‌کوه‌های شمال در پس‌زمینه دیده می‌شوند.

۵۰۰ ریال (سری دوم بانک مرکزی)
در روی اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با یونیفرم رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی قرار گرفته و عبارت «پانصد ریال» با خط درشت دیده می‌شود. در پشت اسکناس، نقش مشهور جام طلایی مارلیک با دو موجود بالدار افسانه‌ای دیده می‌شود که جامی را در میان گرفته‌اند. این تصویر که برگرفته از آثار سه‌هزارساله تمدن ایران باستان است، یکی از شناخته‌شده‌ترین ارجاعات باستان‌شناسی روی اسکناس‌های ایرانی محسوب می‌شود.

۵۰ ریال (سری سوم بانک مرکزی)
در روی اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با یونیفرم رسمی نیروی هوایی ارتش شاهنشاهی در بخش راست قرار گرفته و عبارت «پنجاه ریال» در میانه اسکناس دیده می‌شود. پشت اسکناس تصویری از تونل کوهرنگ و سد آن را نشان می‌دهد. این تصویر به یکی از مهم‌ترین پروژه‌های انتقال آب و زیرساختی ایران در آن دوره اشاره دارد.

۱۰۰۰ ریال (سری ششم و هفتم بانک مرکزی)
در روی اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با یونیفرم رسمی بزرگ ارتشتاران قرار گرفته و عبارت «یک هزار ریال» در دیده می‌شود. قاب‌بندی متراکم، رنگ قهوه‌ای و پنل تیره‌رنگ نام بانک مرکزی در بالای اسکناس، این سری را از نسخه‌های قبلی متمایز کرده است. پشت اسکناس نیز به آرامگاه حافظ اختصاص دارد. این اسکناس یکی از نمونه‌های شاخص حضور ادبیات و میراث فرهنگی ایران روی پول کاغذی دوره پهلوی محسوب می‌شود.

۵۰۰۰ ریال (سری هشتم تا یازدهم بانک مرکزی)
در روی این اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با یونیفرم رسمی بزرگ ارتشتاران قرار گرفته است. پشت اسکناس تصویری از کاخ گلستان را نمایش می‌دهد؛ نمایی از عمارت تاریخی در میان درختان بلند و فضای باغ که بر اساس یکی از آثار کمال‌الملک طراحی شده است. این تصویر از معدود نمونه‌های حضور مستقیم آثار نقاشی کلاسیک ایرانی روی اسکناس‌های دوره پهلوی به شمار می‌رود.

۲۰۰ ریال (سری دوازدهم تا پانزدهم بانک مرکزی)
در روی اسکناس، تصویر محمدرضاشاه با یونیفرم رسمی بزرگ ارتشتاران در بخش راست قرار گرفته و نسبت به سری‌های قبل، پرتره بزرگ‌تر طراحی شده‌اند. زمینه آبی و سبز، همراه با نقوش هندسی و تزئینی، به این اسکناس ظاهری مدرن‌تر و متفاوت‌تر از نسل‌های قبلی داده است. پشت اسکناس به برج آزادی اختصاص دارد؛ بنایی که در سال‌های پایانی حکومت پهلوی، به یکی از مهم‌ترین نمادهای تهران مدرن تبدیل شده بود.

جمهوری اسلامی

در روی اسکناس ۱۰۰ ریالی، تصویر آیت‌اله حسن مدرس در سمت راست قرار گرفته است. رنگ ارغوانی اسکناس، همراه با طرح‌های هندسی و نشان جمهوری اسلامی در مرکز، آن را از اسکناس‌های دوره پهلوی متمایز می‌کند. پشت اسکناس به ساختمان مجلس شورای اسلامی اختصاص دارد؛ نمایی از ساختمان جدید مجلس در مرکز تصویر دیده می‌شود.

روی اسکناس ۲۰۰ ریال، تصویری از مسجد جامع یزد دیده می‌شود؛ گنبد، مناره‌ها و سردر بلند مسجد در کنار جزئیات معماری سنتی یزد، بخش اصلی طراحی را تشکیل می‌دهند. در سمت راست نیز بخشی از نمای ایوان و عناصر معماری اسلامی دیده می‌شود. پشت اسکناس، صحنه‌ای از جهاد سازندگی به تصویر کشیده شده؛ افرادی در حال کار عمرانی، ساخت‌وساز و فعالیت‌های توسعه روستایی دیده می‌شوند. این اسکناس یکی از معدود نمونه‌هایی است که به‌جای بناها یا چهره‌ها، فعالیت اجتماعی و سازندگی را روی پول ملی نمایش می‌دهد.

روی اسکناس ۵۰۰ ریال، تصویری از نماز جمعه دیده می‌شود؛ جمعیتی از نمازگزاران در حال اقامه نماز که در مرکز تصویر قرار گرفته‌اند و معماری مسجد و مناره‌ها در اطراف آنها دیده می‌شود. پشت اسکناس، سردر دانشگاه تهران دیده می‌شود؛ ورودی مشهور دانشگاه با طاق‌های بتنی و معماری شناخته‌شده‌اش در مرکز قرار گرفته و اطراف آن با نقوش هندسی پوشیده شده است.

۵۰۰ ریال جمهوری اسلامی (سری بارگاهی)
در روی اسکناس، تصویر آرامگاه امام رضا (ع) بخش اصلی طراحی را تشکیل می‌دهد و نمایی از ایوان، گنبد و معماری حرم دیده می‌شود. پشت اسکناس، نقش مشهور جام مارلیک دیده می‌شود؛ تصویری از دو موجود بالدار که جامی را در میان گرفته‌اند؛ طرحی برگرفته از آثار سه‌هزارساله مارلیک. در سمت راست نیز نشان مدور اولیه جمهوری اسلامی دیده می‌شود.

در روی اسکناس ۱۰۰۰ ریالی، تصویر امام خمینی (ره) در سمت راست قرار گرفته و در سمت چپ، نمایی از یک بنای مذهبی با گنبد و مناره دیده می‌شود. استفاده از رنگ قهوه‌ای و سبز، همراه با قاب‌های عمودی تزئینی در سمت راست، ظاهر این اسکناس را به یکی از شناخته‌شده‌ترین طراحی‌های دهه ۱۳۷۰ تبدیل کرده است. پشت اسکناس به قبةالصخره اختصاص دارد؛ گنبد طلایی مشهور در مرکز تصویر قرار گرفته و جزئیات معماری بنا در کنار عبارت‌های انگلیسی و فارسی دیده می‌شود.

در روی اسکناس ۲۰۰۰ ریالی، تصویر امام خمینی (ره) در سمت راست دیده می‌شود. پشت اسکناس تصویری از کعبه را نشان می‌دهد؛ بنای مکعب‌شکل کعبه در مرکز قرار گرفته و رواق‌ها و مناره‌های مسجدالحرام اطراف آن دیده می‌شوند.

در روی اسکناس ۵۰۰۰ ریال، تصویر امام خمینی (ره) در سمت راست قرار گرفته و ترکیب رنگ قهوه‌ای حس متفاوتی نسبت به ارقام پایین‌تر ایجاد کرده است. پشت اسکناس به ظروف سفالی قرن هشتم هجری اختصاص دارد؛ دو ظرف تاریخی با نقوش هندسی و گیاهی بخش اصلی تصویر را تشکیل می‌دهند و جزئیات تزئینی آنها به‌وضوح دیده می‌شود. این اسکناس یکی از معدود نمونه‌هایی است که به‌جای معماری یا بناهای مذهبی، میراث سفال و هنر ایرانی را روی پول ملی نمایش می‌دهد.

در روی اسکناس، تصویر امام خمینی (ره) در بخش چپ قرار گرفته و طراحی کلی اسکناس با چهار صفر کم‌رنگ، به‌وضوح برای دوران پس از حذف صفرها طراحی شده است. عدد «۱» در گوشه‌های اسکناس برجسته شده تا معادل تومانی آن بیشتر به چشم بیاید. پشت اسکناس به آرامگاه ابن‌سینا اختصاص دارد.

در روی اسکناس 2۰٬۰۰۰ ریالی، تصویر امام خمینی (ره) در سمت چپ قرار گرفته و چهار صفر کم‌رنگ نیز بخشی از طراحی اصلی اسکناس شده‌اند تا خوانش تومانی آن آسان‌تر باشد. پشت اسکناس تصویری از مقبرةالشعرای تبریز را نشان می‌دهد.

در روی اسکناس، تصویر امام خمینی (ره) در سمت چپ قرار گرفته و طراحی اسکناس با رنگ بنفش، خطوط مورب و عدد بزرگ «۵» شکل گرفته است. چهار صفر کم‌رنگ در کنار عدد اصلی قرار گرفته‌اند تا خوانش تومانی اسکناس را پررنگ‌تر کنند و ظاهر آن را به نسل جدید اسکناس‌های ایران نزدیک کنند. پشت اسکناس به آرامگاه حافظ اختصاص دارد؛ گنبد و ستون‌های حافظیه در سمت راست تصویر دیده می‌شوند.

در روی اسکناس، تصویر امام خمینی (ره) در سمت چپ قرار گرفته و رنگ سبز، عدد بزرگ «۱۰» و طراحی مینیمال‌تر نسبت به نسل‌های قبل، ظاهر متفاوتی به این اسکناس داده‌اند. چهار صفر کم‌رنگ نیز بخشی از طراحی اصلی هستند تا معادل تومانی اسکناس بیشتر به چشم بیاید. پشت اسکناس تصویری از آرامگاه سعدی را نشان می‌دهد.

در روی ایران‌چک ۵۰۰٬۰۰۰ ریالی، تصویری از بارگاه امام رضا (ع) دیده می‌شود؛ گنبد طلایی، ایوان ورودی و مناره‌ها در مرکز قرار گرفته‌اند و رنگ صورتی اسکناس، همراه با عدد بزرگ «۵۰»، طراحی آن را از سایر ایران‌چک‌ها متمایز کرده است. پشت ایران‌چک به کوه دماوند اختصاص دارد.

روی ایران‌چک ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی، نمای بارگاه حضرت معصومه (س) در قم دیده می‌شود؛ گنبد مرکزی، مناره‌ها و صحن ورودی در مرکز تصویر قرار گرفته‌اند. پشت ایران‌چک نیز تصویری از میدان گازی پارس جنوبی را نمایش می‌دهد؛ مجموعه‌ای از سازه‌های صنعتی، برج‌ها و تأسیسات پالایشگاهی.

در روی ایران‌چک ۲٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی، مسجد امام اصفهان با گنبد فیروزه‌ای، مناره‌ها و نمای وسیع صحن در مرکز قرار گرفته است. ترکیب رنگ سبز و آبی و عدد بزرگ «۲۰۰» باعث شده این ایران‌چک ظاهری مدرن‌تر و متفاوت‌تر پیدا کند. پشت این ایران‌چک به اثری از استاد محمود فرشچیان اختصاص دارد؛ تصویری از صحنه چوگان با اسب‌ها و سوارکاران در فضایی پرتحرک و نگارگرانه.

روی ایران‌چک ۵٬۰۰۰٬۰۰۰ ریالی، مسجد آقابزرگ کاشان دیده می‌شود؛ نمای ایوان، گنبد و معماری متقارن این بنا، در کنار رنگ زرد و طلایی ایران‌چک، تصویری متفاوت از معماری ایرانی ساخته است. پشت آن نیز به آرامگاه فردوسی اختصاص دارد؛ بنای سنگی آرامگاه با پلکان و ستون‌هایش در مرکز تصویر قرار گرفته است.

در روی بزرگ‌ترین ایران‌چک ایران، مسجد جامع یزد با مناره‌های بلند، گنبد و سردر اصلی در مرکز تصویر دیده می‌شود. رنگ صورتی و ابعاد بزرگ اسکناس، در کنار عدد بزرگ «۱۰۰۰»، آن را از سایر ایران‌چک‌ها متمایز کرده است. پشت آن نیز تصویری از ارگ بم را نشان می‌دهد؛ دیوارها، برج‌ها و ساختار خشتی این مجموعه تاریخی سراسر تصویر را پوشانده و یکی از مهم‌ترین نمادهای معماری خشتی ایران را روی بزرگ‌ترین پول رایج کشور ثبت کرده است.

ایران‌چک ۱۰۰ هزار تومانی (سری جدید):

بانک مرکزی ایران به‌تازگی سری جدید ایران‌چک‌های ۱۰۰ هزار تومانی را منتشر کرده است. در روی این ایران‌چک تصویر حرم حضرت معصومه (س) دیده می‌شود و در پشت آن، یادمان شهدای مدرسه شجره طیبه میناب به تصویر درآمده؛ طرحی که به یاد ۱۶۸ دانش‌آموز، معلم و شهروند جان‌باخته در جنگ رمضان طراحی شده است.