وحید صیامی، کارشناس صنعت بانکی و پرداخت / متولی اصلی گردآوری آمار مربوط به شعب بانکی در دنیا، صندوق بین‌المللی پول است. این نهاد در جریان برنامه «آمارگیری دسترسی مالی / Financial Access Survey» اقدام به گردآوری اطلاعات مربوط به شعب بانک‌ها در کشورهای مختلف می‌کند. در کشورهای مختلف، این اطلاعات از منابع متفاوتی استخراج شده‌اند. به‌منظور ایجاد قابلیت مقایسه، شاخص اعلامی صندوق بین‌المللی پول به شکل «تعداد شعب به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر بزرگسال» بیان می‌شود.
در روش‌شناسی اندازه‌گیری این شاخص آمده است که:
تعداد شعب بانک‌های تجاری به تمام واحدهایی در یک کشور اشاره دارد که از نظر فیزیکی از دفاتر اصلی بانک‌ها جدا هستند و به‌عنوان شرکت‌های تابعه جداگانه ثبت نشده‌اند. تعداد محل‌های مربوط به دفاتر اصلی بانک‌های تجاری در این آمار در نظر گرفته نمی‌شود. یک شعبه طیف گسترده‌ای از خدمات، از جمله برداشت وجه نقد، واریز به حساب از طریق صندوقدار، مشاوره مالی، اجاره صندوق امانات و تبدیل ارز را به مشتریان خود ارائه می‌دهد. واحدهایی که دارای کارمند انسانی یا بدون کارمند انسانی هستند و فقط خدمات خودکار برای برداشت و واریز وجه یا پایانه‌های کامپیوتری برای بانکداری آنلاین و دستگاه‌های واریز چک ارائه می‌دهند نیز باید به‌عنوان شعبه در نظر گرفته شوند.
صندوق بین‌المللی پول از سال ۲۰۰۴ اقدام به گردآوری این شاخص برای برخی از کشورها کرده و در طول سال‌ها بر شمار کشورهایی که وضعیت شعب بانک‌های تجاری در آنها گزارش می‌شود، افزوده شده است.
در ادامه به برخی از نکات برجسته در آمار کشورها می‌پردازیم:
در میان کشورهایی که آمار سال ۲۰۲۴ آنها موجود است، کشور سان‌مارینو، کشوری کوچک درون ایتالیا، با ۱۲۰.۸ شعبه به ازای هر ۱۰۰ هزار نفر بزرگسال (بالای پانزده سال)، دارای بیشترین شعب بانک‌های تجاری بوده و کشور نیجر با ۱.۵ شعبه، کمترین میزان را داشته است. در سال ۲۰۲۳، بیشینه شاخص متعلق به سان‌مارینو با ۱۲۱.۸ و کمینه شاخص متعلق به سودان جنوبی با ۱.۴ بوده است.
تعداد شعب بانک‌ها به دنبال بحران جهانی سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷، به میزان قابل‌ملاحظه‌ای در اکثر کشورهای توسعه‌یافته و کشورهای با درآمد بالاتر از میانگین جهانی کاهش یافته است؛ هرچند هیچ قاعده کلی در این زمینه وجود ندارد. به‌عنوان نمونه‌هایی از کاهش تعداد شعب بانک‌های تجاری، موارد زیر قابل‌توجه است:
در سال ۲۰۰۷، بیشینه شاخص مربوط به سان‌مارینو با مقدار ۲۷۶.۳ بوده است که مقایسه آن با مقدار این شاخص در سال ۲۰۲۴ در این کشور چشمگیر است. رتبه دوم در سال ۲۰۰۷ مربوط به اسپانیا بوده است که در آن سال شاخص ۱۰۴.۴ را داشته و این رقم در سال ۲۰۲۴ در اسپانیا به ۳۱.۳ کاهش یافته است. رتبه سوم در سال ۲۰۰۷ مربوط به لوکزامبورگ با مقدار ۹۷.۶ بوده که در سال ۲۰۲۴ به ۴۶.۱ کاهش یافته است.
رتبه چهارم دنیا در این شاخص در سال ۲۰۰۷ مربوط به بلغارستان با مقدار ۸۸.۳ بوده که در سال ۲۰۲۴ به ۹۳.۸ افزایش یافته است. در مورد ایران، بیشینه مقدار این شاخص در سال ۲۰۱۴ برابر با ۳۰.۶ بوده است. آخرین سالی که درباره ایران مقدار شاخص گزارش شده، سال ۲۰۱۸ بوده که در آن شاخص برابر با ۲۹.۳ بوده است.
برای کشور چین، آمار از سال ۲۰۱۲ به بعد موجود است که در آن سال شاخص مقدار ۷.۷ بوده است. این شاخص در سال ۲۰۱۸ به اوج خود رسیده و به مقدار ۸.۹ رسیده و سپس با روندی کاهشی در سال ۲۰۲۴ به مقدار ۸.۷ کاهش یافته است. برای آمریکا، بیشینه مقدار شاخص در سال ۲۰۰۸ به ۳۴.۹ رسیده و در سال ۲۰۲۴ برابر با ۲۵.۷ بوده است.
از ۲۲۸ قلمرویی که آماری از آنها در فاصله سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۲۴ وجود دارد، در ۱۲۶ قلمرو شاهد افزایش شاخص و در ۱۰۲ قلمرو شاهد کاهش شاخص بوده‌ایم. در بازه زمانی ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۴، بیشترین افزایش شاخص را در روآندا، بولیوی و اتیوپی، به میزان حدود ۹۵ درصد، شاهد بوده‌ایم. در مقابل، بیشترین کاهش شاخص در اوکراین در فاصله سال‌های ۲۰۰۹ تا ۲۰۲۴ به میزان حدود ۹۴ درصد، در لاتویا از ۲۰۰۷ تا ۲۰۲۴ به میزان ۸۸ درصد و در هلند از ۲۰۰۳ تا ۲۰۲۴ به میزان ۸۸ درصد بوده است.
نگاهی به تحولات شعب بانک‌ها
شعب از فضاهای متمرکز بر تراکنش به فضاهای مبتنی بر روابط در حال تغییر و تکامل هستند؛ تحقق این تغییر مستلزم بازنگری در طراحی و ساختار فضای شعب است. با انتقال بسیاری از تراکنش‌های بانکی به کانال‌های دیجیتال و سلف‌سرویس، شعب بانک‌ها دیگر با صف و پیشخوان تعریف نمی‌شوند. شعب جدید در حال تبدیل‌شدن به محیط‌های پرجنب‌وجوش و چندمنظوره هستند که برای تقویت روابط با مشتریان، روایت داستان برند بانک و پاسخ‌گویی به انتظارات در حال تحول مشتریان طراحی شده‌اند.
افزایش انتظارات مصرف‌کننده، مفهومی انتزاعی نیست. این انتظارات هر روز در فروشگاه‌های خرده‌فروشی، کافی‌شاپ‌ها، لابی هتل‌ها، فرودگاه‌ها و حتی نمایندگی‌های خودرو شکل می‌گیرند. وقتی مشتریان وارد شعبه می‌شوند، تأثیر مجموعه سایر تعاملات انسانی خود را نیز به همراه می‌آورند. این امر به تمایل برای تجربه‌هایی منجر می‌شود که خوشایند، شخصی‌سازی‌شده و به‌یادماندنی باشند. برای مدیران بانکی، این تغییر شعبه را مستقیماً در مرکز سه جریان رقابتی قرار می‌دهد: نیازمندی‌های عملیاتی، ارائه خدمات و استراتژی برند.
روند تکامل شعب باید با تمرکز بر دیجیتالی‌سازی به‌عنوان بالاترین اولویت تعریف شود. بااین‌حال، شعب بانک همچنان از چندین جهت نقش مهمی ایفا می‌کنند. شعب بانک‌ها به‌عنوان نقطه دسترسی به پول نقد و خدمات ارزش‌افزوده برای افراد و شرکت‌ها، جایگاه خود را به‌عنوان فضایی برای مشاوره و فروش تقویت می‌کنند.
فناوری‌های مورد استفاده در شعب تحول‌یافته بانک‌ها
در سال‌های اخیر، در بانک‌های پیشرو شاهد به‌کارگیری فناوری‌های زیر در راستای متحول‌کردن شعب بانک‌ها بوده‌ایم:
بانکداری ویدیویی: فناوری بانکداری ویدیویی این امکان را فراهم می‌سازد تا کانال سلف‌سرویس به کانال سلف‌سرویس همراه با دریافت کمک از مرکز پشتیبانی بانک (Assisted Self-Service) تبدیل شود و به کمک آن، نوع جدیدی از پشتیبانی بانک‌ها از مشتریان فراهم شود.
متصدی دیجیتالی / Digital Teller: فناوری‌ای که با استفاده از آن، بسیاری از خدمات قابل دریافت از متصدی بانک به‌شکل دیجیتالی و از طریق ارتباط ویدیویی و صوتی با مشتری قابل ارائه می‌شوند.
تبلت هوشمند: این تبلت در اختیار کارکنان شعبه قرار دارد و هنگامی که مشتری وارد شعبه نسل جدید می‌شود و کار با ابزارهای دیجیتالی را آغاز می‌کند، مشخصات مشتری و سرویس‌های اختصاصی‌سازی‌شده برای او روی تبلت به کارمند شعبه نمایش داده می‌شود تا بتواند به سراغ مشتری برود و بهترین پیشنهادها را به او ارائه دهد.
