احسان ترکمن، مدیرعامل شرکت پرداخت الکترونیک سامان کیش (سپ) / صنعت پرداخت الکترونیک ایران در سال‌های اخیر از نظر ضریب نفوذ و تعداد تراکنش‌ها رشد چشمگیری را تجربه کرده است. در مقابل، افزایش هزینه‌های عملیاتی و تجهیزات، در کنار رشد نرخ ارز و فشار ناشی از تورم، ضرورت بهره‌وری بیشتر از منابع را برای این صنعت پررنگ‌تر کرده است.
در چنین شرایطی، بهره‌وری دیگر فقط به کاهش هزینه‌ها محدود نمی‌شود؛ بلکه به معنای استفاده هوشمندانه‌تر از منابع و بازنگری در هزینه‌هایی است که می‌توان آنها را هوشمندانه‌تر مدیریت کرد. یکی از موضوعاتی که توجه به آن در مقیاس شبکه پرداخت اهمیت قابل‌توجهی دارد، مدیریت مصرف کاغذ برای چاپ رسید فیزیکی تراکنش‌های دستگاه‌های کارت‌خوان است.
بررسی صورت‌های مالی شرکت‌های ارائه‌دهنده خدمات پرداخت در ایران نشان می‌دهد که هزینه تأمین رول کاغذی در سال‌های اخیر رشد قابل‌توجهی داشته است؛ تا جایی که براساس صورت‌های مالی منتشرشده شرکت‌های PSP بورسی، در سال مالی ۱۴۰۴ حدود ۷۰۰ میلیارد تومان از منابع مالی این صنعت صرف تأمین رول کاغذ شده است. اگر هزینه تأمین رول کاغذی سایر شرکت‌های PSP را نیز کمتر از نیمی از این رقم برآورد کنیم، به عدد چشمگیر یک همت در سال مالی ۱۴۰۴ می‌رسیم. به عبارت دیگر، فقط در یک سال، هزار میلیارد تومان از منابع مالی شرکت‌های پرداخت در ایران صرف تأمین رول کاغذی شده است؛ هزینه‌ای که در صورت کاهش، می‌تواند صرف توسعه و نگهداری زیرساخت‌های حیاتی این صنعت شود.
باید بپذیریم هر عددی که امروز صرف تأمین کاغذ رسید کارت‌خوان می‌شود، هزینه‌ای است که می‌توانست صرف توسعه زیرساخت‌های فنی، ارتقای امنیت شبکه، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین یا جذب و نگهداشت نیروی انسانی متخصص شود. در صنعتی که رقابت در آن روزبه‌روز فنی‌تر و متخصص‌محورتر می‌شود، هر اقدامی که به آزادسازی منابع مالی از هزینه‌های غیرمولد منجر شود، مستقیماً به معنای افزایش توان سرمایه‌گذاری در بخش‌هایی است که به رشد واقعی صنعت و رضایت مشتری کمک می‌کنند.
هزینه‌های تأمین رول کاغذ در سپ و صنعت پرداخت
صورت‌های مالی شرکت پرداخت الکترونیک سامان نشان می‌دهد که هزینه تأمین رول کاغذ کارت‌خوان‌های سپ در پنج سال اخیر، رقمی نزدیک به ۴۵۰۰ میلیارد ریال (معادل حدود ۴۵۰ میلیارد تومان) بوده است. با فرض سهم بازار ۲۰درصدی سپ و مصرف بهینه تمامی شرکت‌ها، این رقم برای کل صنعت پرداخت کشور در پنج سال گذشته به بیش از دو همت (۲۰۰۰ میلیارد تومان) می‌رسد. عددی که تنها صرف تأمین کاغذی شده که در بسیاری از تراکنش‌ها صرفاً از روی عادت چاپ می‌شود و بلافاصله دور انداخته می‌شود؛ در حالی که هنگام انجام تراکنش، بانک برای دارنده کارت و پذیرنده پیامک ارسال می‌کند.
نکته مهم، مقایسه رشد این هزینه‌ها با افزایش نرخ ارز در کشور است. در همین بازه زمانی پنج‌ساله، نرخ دلار در بازار آزاد حدود پنج برابر شده، در حالی که هزینه رول کاغذ سپ کمی بیش از دو برابر افزایش یافته است. به بیان دیگر، نرخ رشد مرکب سالانه هزینه‌های سپ در این حوزه نزدیک به ۲۳ درصد بوده، در حالی که نرخ رشد مرکب سالانه ارز حدود ۵۰ درصد بوده است. این فاصله نتیجه اقدامات و سیاست‌های داخلی سپ برای کاهش مصرف کاغذ، از جمله اختیاری کردن چاپ رسید پذیرنده، کوچک‌تر کردن اندازه رسید و مدیریت توزیع و تخصیص رول به پذیرندگان است. بااین‌حال، اگر کاهش واقعی و پایدار حجم مصرف رول را هدف قرار دهیم، این فاصله می‌تواند به‌مراتب بیشتر و معنادارتر شود.
ضرورت جلوگیری از خروج ارز از کشور
از سوی دیگر، بخش مهمی از مواد اولیه و برخی تجهیزات مرتبط با تولید رول کارت‌خوان، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم به ارز وابسته است. در شرایطی که کشور با محدودیت منابع ارزی روبه‌رو است، هرگونه کاهش در مصرف کاغذ کارت‌خوان عملاً به معنای کاهش فشار برای تأمین ارز جهت واردات مواد اولیه این صنعت است. این موضوع را نباید صرفاً تصمیمی داخلی در شرکت‌ها دانست؛ کاهش مصرف رول کاغذ در مقیاس صنعت پرداخت کشور می‌تواند سهمی کوچک اما واقعی در کاهش خروج ارز و صرفه‌جویی در منابع ملی داشته باشد.
محیط‌زیست و سلامت؛ فراتر از هزینه‌های مالی
اما فراتر از ملاحظات اقتصادی، فرایند تولید و فرآوری رول‌های کاغذی حرارتی، علاوه بر آسیب‌های زیست‌محیطی ناشی از قطع درختان و تخریب جنگل‌ها، برای سلامت انسان نیز زیان‌آور است. این کاغذها معمولاً حاوی ترکیبات شیمیایی هستند که بازیافت آنها را بسیار دشوار می‌کند و در بسیاری از موارد، مستقیماً به‌عنوان زباله دفع می‌شوند.
وقتی این موضوع را در مقیاس میلیون‌ها تراکنش روزانه در سراسر کشور در نظر بگیریم، متوجه می‌شویم که حجم قابل‌توجهی از منابع طبیعی و انرژی صرف تولید، حمل‌ونقل و در نهایت دفع کاغذی می‌شود که در بسیاری از موارد، از ابتدا هم موردنیاز مشتری نبوده است. ازاین‌رو، کاهش مصرف رول کاغذ می‌تواند بخشی از مسئولیت اجتماعی و زیست‌محیطی صنعت پرداخت الکترونیک کشور باشد، نه صرفاً یک انتخاب سلیقه‌ای.
فرهنگ‌سازی؛ گلوگاه اصلی این مسیر
واقعیت این است که بخش قابل‌توجهی از مقاومت در برابر حذف رسید کاغذی، ریشه در عادت دارد، نه نیاز واقعی. بسیاری از مشتریان به‌صورت خودکار درخواست چاپ رسید می‌کنند، بدون آنکه بعداً به آن مراجعه کنند. تغییر این عادت نیازمند حرکتی هماهنگ در سطح صنعت است؛ از اطلاع‌رسانی ساده در نقطه فروش گرفته تا اجرای کمپین‌های آگاهی‌بخشی درباره جایگزین‌های دیجیتال، مانند ارسال رسید پیامکی یا امکان مشاهده جزئیات تراکنش در اپلیکیشن‌های همراه‌بانک. این فرهنگ‌سازی وظیفه‌ای است که هیچ‌یک از بازیگران صنعت پرداخت به‌تنهایی نمی‌تواند آن را به سرانجام برساند و تحقق آن نیازمند همراهی جمعی تمام شرکت‌های PSP، بانک‌ها و رسانه‌هاست.
آنچه سپ در این مسیر انجام داده است
ما در سپ از مدت‌ها پیش این موضوع را جدی گرفته‌ایم. یکی از اقدامات مشخص ما، اختیاری کردن چاپ رسید کارت‌خوان برای پذیرنده بوده است؛ به این معنا که چاپ رسید دیگر به‌صورت پیش‌فرض و اجباری برای هر تراکنش انجام نمی‌شود و پذیرندگان می‌توانند براساس نیاز واقعی خود درباره چاپ آن تصمیم بگیرند. اقدام دیگر، مدیریت تخصیص رول کاغذ به پذیرندگان براساس میزان دقیق مصرف و نیاز واقعی آنهاست. این تغییرات هرچند در نگاه اول کوچک به نظر می‌رسند، اما در مقیاس میلیون‌ها تراکنش روزانه می‌توانند تأثیر محسوسی بر کاهش مصرف رول کاغذ، کاهش هزینه‌های عملیاتی و کاهش ردپای زیست‌محیطی شبکه پرداخت داشته باشند.
موضوع دیگری که می‌تواند در آینده در دستور کار قرار گیرد، حذف رسید کاغذی برای تراکنش‌های با مبالغ خرد است. البته همان‌طور که پیش‌تر اشاره شد، این موضوع باید به‌صورت یکپارچه و از سوی تمام شرکت‌های پرداخت در دستور کار قرار گیرد. اگر فقط یک شرکت PSP رسید کاغذی را برای طیف خاصی از تراکنش‌ها حذف کند، اما شرکت دیگری چاپ رسید را به‌عنوان یک مزیت رقابتی در بازار ارائه دهد، عملاً در این مسیر به نتیجه نخواهیم رسید.
این رویکرد در صنعت پرداخت جهان نیز در حال گسترش است و در بسیاری از کشورهای درحال‌توسعه و توسعه‌یافته، رسید کاغذی دیگر به‌صورت پیش‌فرض ارائه نمی‌شود و تنها در صورت درخواست مشتری چاپ می‌شود. در همین مسیر، نگهداری نسخه رسید پذیرنده به‌صورت دیجیتال و ارائه رسید الکترونیکی نیز به بخشی از تجربه جدید پرداخت تبدیل شده است. مهم‌ترین پیامد این تغییرات، در کنار ساده‌تر شدن فرایند پرداخت، کاهش مصرف کاغذ و انرژی و همچنین کاهش تولید پسماند و آسیب‌های زیست‌محیطی است.
آینده صنعت پرداخت دیجیتال است و امروز زمان آن فرا رسیده که تجربه تأیید پرداخت نیز به‌اندازه خود این فرایند دیجیتالی شود. تصور می‌کنم چرخه تجربه مشتری در صنعت پرداخت نیازمند بازطراحی است تا با حذف صحیح موانع فیزیکی و غیرضروری، نه‌تنها فرایندها بهینه شوند، بلکه بتوانیم از ظرفیت‌های فناوری برای مدیریت هوشمندانه و پایدار منابع نیز استفاده کنیم.
باور عمیق من این است که کاهش مصرف رول کاغذ کارت‌خوان دیگر صرفاً یک تصمیم مالی ناشی از نیاز به صرفه‌جویی نیست؛ بلکه نقطه تلاقی چهار موضوع مهم است: بهره‌وری مالی شرکت‌های پرداخت، صرفه‌جویی ارزی برای کشور، مسئولیت زیست‌محیطی صنعت و فرهنگ‌سازی برای مصرف هوشمندانه‌تر در جامعه. ما در سپ آماده‌ایم این مسیر را همراه با سایر بازیگران صنعت پرداخت کشور ادامه دهیم.
