وقتی درباره آینده پول حرف می‌زنیم، ناخودآگاه ذهنمان درگیر بازیگرانی آشنا می‌شود: بانک‌ها، شرکت‌های پرداخت، فین‌تک‌ها، بانک‌های مرکزی، رمزارزها، استیبل‌کوین‌ها و CBDCها. بازیگران ممکن است عوض شوند و فناوری‌ها تغییر کنند، اما زمین بازی همچنان «صنعت مالی» فرض می‌شود. ما نیز بارها گفته‌ایم که در آینده هر کسب‌وکار یک فین‌تک است. این موضوع را ریچل اُدوایر در کتاب «توکن‌ها» با رویکرد تازه‌ای به تصویر کشانده است. اُدوایر پژوهشگر فرهنگ‌های دیجیتال است و سال‌ها روی پیوند اقتصاد دیجیتال، شبکه‌ها و پرداخت مطالعه کرده است. او در این کتاب نه فناوری تازه‌ای را معرفی می‌کند و نه می‌خواهد شکل بعدی پول را پیش‌بینی کند؛ در عوض نشان می‌دهد شاید بخشی از مهم‌ترین تغییرات پول در جایی در حال رخ‌دادن باشد که اساساً آن را بخشی از صنعت مالی نمی‌دانیم.
یک بازی ویدئویی، شبکه اجتماعی، فروشگاه آنلاین یا پلتفرم تولید محتوا ممکن است در ظاهر هیچ شباهتی به بانک نداشته باشد. اما اگر بتواند واحدی برای سنجش ارزش ایجاد کند، کاربران را به نگهداری آن ترغیب کند، امکان مبادله را فراهم آورد، برای تبدیل آن به پول قواعدی تعیین کند و همه این تراکنش‌ها را ثبت و تحلیل کند، دقیقاً چه چیزی ساخته است؟ این پرسش، نقطه‌ای است که «توکن‌ها» برای فعالان صنعت مالی جذاب می‌شود.
چیزی که پول است و در عین حال پول نیست
اُدوایر تعریفی عامدانه باز از توکن ارائه می‌کند. توکن از نگاه او چیزی «کمتر و بیشتر از پول» است. کمتر از پول است، چون معمولاً نمی‌توان آن را همه‌جا و بدون قیدوشرط خرج کرد. اعتبار یک پلتفرم، وی‌باکس بازی فورتنایت یا موجودی یک گیفت‌کارت تنها در محدوده‌ای مشخص کار می‌کند. اما توکن می‌تواند بیشتر از پول هم باشد، چون علاوه بر انتقال ارزش، حامل اطلاعات، هویت، منزلت اجتماعی یا قواعد رفتار است.
این تفاوت برای صنعت مالی مهم است. ما عادت داریم پول را با کارکردهای کلاسیک آن، یعنی وسیله مبادله، واحد حساب و ذخیره ارزش، بشناسیم. اما اقتصاد دیجیتال پر از چیزهایی شده که بعضی از این کارکردها را دارند، بدون آنکه الزاماً «پول» نامیده شوند. اعتبار تلفن همراه، گیفت‌کارت، امتیاز وفاداری، پول یک بازی، توکن یک پلتفرم تولید محتوا یا حتی بعضی دارایی‌های دیجیتال در این منطقه خاکستری قرار می‌گیرند. گاهی با آنها خرید می‌کنیم، گاهی آنها را ذخیره می‌کنیم، گاهی قیمتشان بالا و پایین می‌رود و گاهی می‌توانیم آنها را دوباره به پول تبدیل کنیم.
از این منظر، سؤال جالب دیگر این نیست که «آیا این واقعاً پول است؟» سؤال مهم‌تر این است که چه کارهایی را که زمانی در قلمرو پول و نهادهای مالی قرار داشتند، اکنون می‌توان بیرون از آن قلمرو انجام داد؟
پلتفرم فقط واسطه نیست
اینجا پای پلتفرم‌ها به میان می‌آید. پلتفرم را معمولاً زیرساختی می‌بینیم که گروه‌های مختلف را به یکدیگر متصل می‌کند؛ فروشنده و خریدار، راننده و مسافر، تولیدکننده محتوا و مخاطب، گیمر و توسعه‌دهنده. اما پلتفرمی که اقتصاد داخلی خودش را می‌سازد، فقط میزبان مبادله نیست؛ می‌تواند قواعد مبادله را نیز تعیین کند.
چه چیزی قابل خرید است؟ قیمت چگونه تعیین می‌شود؟ چه کسی می‌تواند بفروشد؟ چه مقدار از هر تراکنش به پلتفرم می‌رسد؟ دارایی خریداری‌شده قابل انتقال است یا نه؟ موجودی کاربر چگونه و با چه نرخی به پول رایج تبدیل می‌شود؟ چه کسی می‌تواند حساب داشته باشد و چه کسی ممکن است دسترسی خود را از دست بدهد؟ در نظام مالی متعارف، پاسخ به بسیاری از این پرسش‌ها حاصل ترکیبی از قانون، مقررات، قرارداد و سازوکار بازار است. در یک اقتصاد پلتفرمی، بخش قابل‌توجهی از همین قواعد می‌تواند در شرایط استفاده یا حتی در کد نوشته شود.
نقد پابلیک سمینار بر کتاب اُدوایر به نکته مهمی اشاره می‌کند: شرکت‌هایی مانند آمازون، علی‌بابا و توئیچ از طریق کنترل شرایطی که توکن‌ها و اعتبارهای موجود در شبکه آنها با پول رایج مبادله می‌شوند و همچنین از طریق داده‌هایی که از این تراکنش‌ها به دست می‌آورند، شکل تازه‌ای از درآمد و قدرت ایجاد می‌کنند. پس پلتفرم دیگر صرفاً جایی نیست که یک تراکنش در آن اتفاق می‌افتد. خودِ طراحی تراکنش به بخشی از کسب‌وکار تبدیل می‌شود.
بانک‌شدن بدون بانک‌شدن
یکی از تیزترین ایده‌های اُدوایر در گفت‌وگویش با مانی‌لب مطرح می‌شود. او می‌گوید توکن‌های پلتفرمی می‌توانند راهی باشند برای اینکه یک پلتفرم در عمل نقش‌هایی شبیه کارفرما و پردازشگر پرداخت ایفا کند، بدون اینکه رسماً هیچ‌کدام باشد. این گزاره را می‌توان فراتر برد. تحول مالی الزاماً با ورود یک بازیگر جدید به «صنعت مالی» اتفاق نمی‌افتد. گاهی یک کسب‌وکار در جریان حل مسئله‌ای کاملاً متفاوت، شروع به انجام کارکردهایی می‌کند که قبلاً مالی تلقی می‌شدند.
بازی ویدئویی مثال خوبی است. برای بسیاری از کاربران، دارایی درون بازی فقط یک تصویر تزئینی نیست. برای به‌دست‌آوردنش زمان یا پول صرف شده، کمیاب است، می‌تواند نشانه منزلت باشد و در برخی محیط‌ها خریدوفروش شود. وقتی بازاری پیرامون این دارایی شکل می‌گیرد، مجموعه‌ای از مسائل آشنا ظاهر می‌شوند: قیمت، نقدشوندگی، تقلب، سرقت، بازار ثانویه، سفته‌بازی و تبدیل دارایی به پول.
همین اتفاق در اقتصاد تولید محتوا هم رخ می‌دهد. پلتفرم‌ها می‌توانند میان پول پرداخت‌شده توسط مخاطب و درآمد دریافت‌شده توسط خالق محتوا، واحدهای واسطه‌ای قرار دهند؛ واحدهایی که نرخ تبدیل، امکان برداشت و قواعد گردششان را خود پلتفرم تعیین می‌کند. برای فعالان صنعت مالی، نکته مهم خود این مثال‌ها نیست. مهم این است که زیرساخت مالی می‌تواند به‌عنوان محصول جانبی یک کسب‌وکار غیرمالی شکل بگیرد.
تراکنش فقط انتقال ارزش نیست
اما شاید مهم‌ترین مزیت پلتفرم‌ها نسبت به بسیاری از بازیگران سنتی مالی، خود توکن نباشد؛ داده‌ای باشد که همراه آن تولید می‌شود. پول نقد درباره صاحبش اطلاعات زیادی نمی‌گوید. اسکناسی که از فردی به فرد دیگر منتقل می‌شود، تاریخچه روابط اجتماعی، علایق، رفتار خرید یا اعتبار صاحب قبلی‌اش را با خود حمل نمی‌کند. پرداخت دیجیتال داستان متفاوتی دارد و در پلتفرم این تفاوت بسیار عمیق‌تر می‌شود.
پلتفرم از قبل کاربر را می‌شناسد. می‌داند چه چیزی دیده، چه چیزی خریده، با چه کسی تعامل داشته، چه مدت در محیط مانده و احتمالاً بعد از این چه خواهد کرد. وقتی لایه پرداخت هم به همین محیط اضافه شود، داده مالی دیگر مجموعه‌ای جدا از رفتار کاربر نیست؛ بخشی از یک تصویر بسیار بزرگ‌تر است. اُدوایر در کتاب و گفت‌وگوهایش مرتب به همین پیوند میان توکن، داده و کنترل بازمی‌گردد. توکن‌های دیجیتال می‌توانند قابل‌ردیابی و برنامه‌ریزی باشند و برای پروفایل‌سازی کاربران و تعیین شرایط استفاده از ارزش به کار روند.
اینجاست که مفهوم «اصطکاک‌زدایی» از پرداخت هم معنای دوگانه‌ای پیدا می‌کند. صنعت پرداخت سال‌هاست حذف اصطکاک را یک هدف می‌داند: پرداخت سریع‌تر، کلیک کمتر، تجربه روان‌تر. اما اُدوایر در گفت‌وگو با IEEE Spectrum طرف دیگر این معامله را برجسته می‌کند. وقتی پرداخت آن‌قدر در محیط حل شود که تقریباً دیده نشود، ممکن است هم‌زمان امکان ناشناس‌ماندن و انتخاب ردیابی‌نشدن نیز کاهش یابد. بنابراین سؤال آینده پرداخت فقط این نیست که چگونه تراکنش را نامرئی کنیم؛ این هم هست که وقتی تراکنش نامرئی شد، چه چیز دیگری در پس‌زمینه قابل مشاهده می‌شود.
پولی که می‌تواند «نه» بگوید
توکن دیجیتال ویژگی دیگری هم دارد: می‌توان قواعد استفاده از آن را در خود ابزار قرار داد. کوپن و ژتون قدیمی هم محدود بودند. کوپن غذا قرار بود برای غذای مشخصی خرج شود و ژتون فقط در محیطی خاص اعتبار داشت. اما همیشه امکان دورزدن قواعد وجود داشت. دیجیتالی‌شدن این وضعیت را تغییر می‌دهد. محدودیت دیگر فقط روی کاغذ نوشته نشده؛ می‌تواند در کد اجرا شود.
پول برنامه‌پذیر در نگاه اول امکانات زیادی دارد: پرداخت مشروط، تسویه خودکار، کمک‌های هدفمند، کنترل بهتر هزینه یا قراردادهای هوشمند. اما همان قابلیت فنی که اجازه می‌دهد پول «اگر شرط X برقرار بود، پرداخت کن» را بفهمد، می‌تواند دستور «برای Y پرداخت نکن» را هم اجرا کند. به همین دلیل، بحث اُدوایر درباره توکن‌ها در نهایت بحثی درباره قدرت است؛ چه کسی شرط را تعریف می‌کند؟ دولت؟ بانک؟ پلتفرم؟ کارفرما؟ الگوریتم؟ این مسئله برای صنعت مالی مهم‌تر از انتخاب میان این یا آن فناوری است.
شاید نقشه رقابت را اشتباه می‌کشیم
سال‌هاست بانک‌ها درباره فین‌تک‌ها صحبت می‌کنند و فین‌تک‌ها درباره بانک‌ها. بعدتر بیگ‌تک‌ها به این نقشه اضافه شدند. اما «توکن‌ها» پیشنهاد می‌کند شاید بهتر باشد خود نقشه را بزرگ‌تر کنیم. رقیب یا شریک آینده یک بانک الزاماً شرکتی نیست که حساب بانکی، کارت یا وام عرضه کند. ممکن است شرکتی باشد که میلیون‌ها کاربر، یک اقتصاد داخلی، نظام اعتبار و شهرت، داده رفتاری گسترده و واحدی برای مبادله ارزش در اختیار دارد. اینکه امروز نام محصولش «خدمات مالی» نیست، درباره آنچه فردا می‌تواند انجام دهد، چیز زیادی نمی‌گوید.
البته این به معنای محوشدن بانک‌ها یا بی‌اهمیت‌شدن تنظیم‌گری نیست. تجربه پروژه لیبرا/دیم فیس‌بوک دقیقاً نشان داد دولت‌ها در برابر انتقال آشکار قدرت پولی به پلتفرم‌ها واکنش نشان می‌دهند. اُدوایر نیز نتیجه نبرد میان دولت و پلتفرم بر سر آینده پول را قطعی نمی‌داند. اما شاید تحول اصلی همیشه با اعلام «راه‌اندازی یک پول جدید» رخ ندهد. ممکن است آرام‌تر اتفاق بیفتد؛ با امتیاز، اعتبار، کیف پول بسته، آیتم بازی، گیفت‌کارت، توکن خالق محتوا یا هر ابزار دیگری که در ابتدا آن‌قدر کوچک به نظر می‌رسد که کسی آن را رقیب پول نمی‌بیند.
کتابی برای دوباره دیدن پول
ما بعد از خواندن کتاب «توکن‌ها» پیش‌بینی دقیقی از شکل پول در ۱۰ سال آینده نخواهیم داشت. اُدوایر اساساً چنین وعده‌ای نمی‌دهد. ارزش کتاب در تغییردادن زاویه دید است. کتاب ما را وادار می‌کند پول را نه فقط از دریچه بانک، بانک مرکزی، شبکه پرداخت یا حتی بلاکچین، بلکه در دل روابط روزمره دیجیتال ببینیم؛ جایی که بازی، کار، خرید، شهرت، هویت، داده و پرداخت بیش از پیش در یکدیگر ادغام می‌شوند.
برای صنعت مالی ایران نیز شاید پرسش ارزشمند همین باشد. اگر تعریف ما از بازیگران بازار براساس مجوزها، دسته‌بندی‌های تثبیت‌شده و محصولاتی باشد که امروز می‌شناسیم، چه بخش‌هایی از تحول مالی را نمی‌بینیم؟ ممکن است پاسخ هنوز روشن نباشد. اما «توکن‌ها» نشان می‌دهد برای دیدن آینده پول، باید گاهی نگاه را از جایی که همیشه پول را در آن جست‌وجو کرده‌ایم، برداریم.
نسخه فارسی کتاب «توکن‌ها؛ آینده پول در عصر پلتفرم‌ها» نوشته ریچل اُدوایر را انتشارات راه پرداخت در پاییز ۱۴۰۵ منتشر می‌کند.
