عصر تراکنش ۱۰۰؛ حمید حسنآبادی، فعال زیستبوم اقتصاد دیجیتال / در روزگاری که ژست و شعار «حمایت از اکوسیستم اقتصاد دیجیتال» نقل هر محفل دولتی و خصولتی است، هر از گاه پاشیدن نمک بر زخم فعالان خسته این زیستبوم، به ابزاری برای بازی برخی مسئولان تبدیل شده است. این زیستبوم در حالی با گذشت نزدیک به دو سال از آغاز برنامه پنجساله هفتم توسعه مواجه است؛ برنامهای که قرار است حداقل ۱۰ درصد بار رشد ناخالص داخلی را بر دوش بکشد، که هرازچندگاهی یک رگولاتور، وزارتخانه یا دستگاه اجرایی، فرصت را برای تضعیف بیشتر این زیستبوم غنیمت میشمارد؛ گویی در این عرصه، همه در پی سبقتگرفتن از یکدیگرند.
فناوریهای نوینی مانند هوش مصنوعی، افزون بر نیاز به تأمین زیرساخت، به درکی عمیق از سوی مسئولان و تصمیمگیران کلان نیز نیازمندند. اگرچه چالش تأمین زیرساختهای لازم برای بهرهبرداری حداکثری از فناوریهای نوظهوری مانند هوش مصنوعی در کشور، غمانگیز و دردآور است، اما درد بزرگتر، به نظر میرسد درک نادرست یا ناقص برخی تصمیمگیران از ماهیت و کاربرد این فناوریهاست. در سراسر جهان، شکاف دانش و مهارت میان بخش حاکمیت و بخش خصوصی وجود دارد و بازیگران زیستبوم، بهویژه در حوزه اقتصاد دیجیتال، میکوشند این شکاف را کاهش دهند؛ اما گویا در میهن ما این شکاف به درهای عمیق بدل شده که پرکردن آن به آرزویی دستنیافتنی تبدیل شده است.
نمونه آشکار این وضعیت، همان تهدیدی است که برخی نهادهای دولتی متوجه اقدامات نوآورانه در حوزه اقتصاد دیجیتال کردهاند؛ اقداماتی که از «دره مرگ» عبور کرده، شکوفا شده و در حال بلوغ هستند. بهعنوان نمونه، احراز هویت الکترونیکی یا E-KYC که نزدیک به شش سال از آغاز آن در صنعت مالی کشور میگذرد، آن هم نه به خواست و ابتکار عمل مسئولان که به اجبار همهگیری کرونا ممکن شد، اما امروز شاهد برافراشتهشدن پرچم انحصار از سوی برخی دستگاهها هستیم که بیتردید به افول قریبالوقوع کنشگران این حوزه خواهد انجامید.
در تابستان ۱۳۹۹، بازار سرمایه ایران هر روز شاهد ثبت رکوردهای جدید در شاخص کل بود و سرمایهگذاران فوجفوج روانه دفاتر کارگزاریها میشدند؛ آن هم در اوج همهگیری کووید۱۹ که معلوم نبود چه زمانی پایان مییابد. در آن شرایط، الزام قانون مبارزه با پولشویی به مراجعه حضوری برای دریافت خدمات پایهای همچون احراز هویت و افتتاح حساب، مانعی جدی در برابر این رونق به نظر میرسید. در همان زمان، با همکاری همه ذینفعان، از دولت و وزارت اقتصاد گرفته تا نهادهای تنظیمگر، قوه قضائیه و مجلس، در اقدامی تاریخی، دریافت کد بورسی که پیش از آن تنها با مراجعه حضوری ممکن بود، با رعایت ملاحظاتی، بهصورت الکترونیکی مجاز اعلام شد. این اقدام شایسته هم به رونق بورس در آن مقطع کمک کرد و هم از گسترش ویروس کرونا و پیامدهای آن کاست.
سامانه جامع اطلاعات مشتریان (سجام) سازمان بورس، نخستین سامانهای بود که با همکاری بیوقفه نوپاهای فعال در حوزه فناوری تنظیمگری، احراز هویت الکترونیکی را در کشور محقق کرد. همزمان، سامانه ثبتنام الکترونیک (ثنا) قوه قضائیه نیز از پیشگامان بهرهبرداری از سرویس E-KYC بود. این دستاورد برای ذینفعان آنچنان ارزشمند بود که آثارش بهزودی در بازارهای خاکستری نیز نمایان شد؛ بهطوری که بسیاری از صرافیهای ارز دیجیتال که در آغاز سال ۱۴۰۰ رشد فزایندهای را تجربه میکردند، احراز هویت کاربران خود را بهصورت غیرحضوری و با استفاده از خدمات نوپاهای این حوزه انجام دادند.
بانک مرکزی نیز در اواخر سال ۱۴۰۰ با تصویب دستورالعمل «حدود و چگونگی ارائه غیرحضوری خدمات پایه به اربابرجوع در بانکها و مؤسسات اعتباری غیربانکی» و سپس ابلاغ ضوابط اجرایی آن در ابتدای سال ۱۴۰۱، گامی اساسی در راستای نظاممندسازی این خدمات برداشت. از آن زمان تاکنون، شاهد رشد روزافزون ارائه خدمات پایه بهصورت غیرحضوری، نهتنها در صنعت مالی بلکه در صنایع مختلف بودهایم و همه بازیگران این عرصه به این دستاورد بزرگ میبالند.
اما گویا برایمان عادت شده که گاه دستاوردهای ارزشمند خود را با دستان خویش بر باد دهیم. انحصارطلبی در ارائه خدمات احراز هویت غیرحضوری، نهتنها نابودی فعالان دانشبنیان و پرتلاش این حوزه را در پی خواهد داشت، بلکه امید را در دل استعدادهای جوان و باانگیزهای که قصد خدمت به میهن و تحقق اهداف توسعه را دارند، کمرنگ یا بیرنگ میکند. رشد هر زیستبوم کسبوکاری، افزون بر حکمرانی و تنظیمگری کارآمد، نیازمند بازارسازی (Marketization) و توسعه بازار است. در کشورهای توسعهیافته، این امر با همگرایی و همافزایی مسئولان و نهادهای حکمران بهصورت نمایی پیش میرود، حال آنکه در ایران، برخی اقدامات عمدی یا سهوی، دستاوردهای چندساله یک زیستبوم اقتصادی را نهتنها کاهش میدهد، بلکه در مواردی از آن جذر میگیرد و چندین برابر از آن میکاهد.
از اینرو، فعالان زیستبوم اقتصاد دیجیتال خواستار تغییر خطمشی کنونی در تنظیمگری و توسعه بازار و زدودن رویکرد انحصاری از خدمات نوآورانه هستند؛ رویکردی که به نفع هیچیک از بازیگران این عرصه رو به رشد نیست و ناخودآگاه این ضربالمثل را به ذهن متبادر میکند که: ای برخی مسئولان محترم، ما را به خیر تنظیمگری شما امیدی نیست؛ خواهشاً شرِ انحصار مرسانید.
