عصر تراکنش ۱۰۱؛ وحید صیامی، کارشناس صنعت بانکی و پرداخت / توجه: از میان سه نوع توکن (توکن پرداخت، توکن اوراق بهادار و توکن کاربردی) در ادامه این متن منظور از «توکن» و «توکنیزاسیون» مربوط به توکنهای اوراق بهادار (رمزارزش) است.
اسناد حسابداری یک بنگاه هنگامی که در یک سامانه اطلاعاتی ثبت شوند، تبدیل به رکوردهای مالی میشوند و هر دو به یک مفهوم اشاره دارند. اوراق بهادار نیز چنانچه در سامانههای اطلاعاتی مبتنی بر بلاکچین مدیریت شوند، «توکن اوراق بهادار» نامیده میشوند و فرایند ایجاد آن را توکنیزاسیون مینامند. وضعیت توکنیزاسیون، تابعی از وضعیت اوراق بهادار و وضعیت زیرساختهای بازار اوراق بهادار است.
ایجاد اوراق بهادار برای اموال دو شکل اصلی دارد: تبدیل داراییها به اوراق بهادار شامل داراییهای ثابت، سهام مالکیت شرکتها، اموال ارزشمند و مشابه آن؛ و تبدیل داراییهای مالی (بدهیها) به اوراق بهادار شامل اوراق قرضه. هیئت پایداری مالی اسلامی با انتشار استاندارد IFSB 7 سه نوع ساختار صکوک را متمایز کرده است: ساختارهای با پشتوانه دارایی (Asset-backed structure) و دو ساختار مبتنی بر دارایی (Asset-based structure).
در ساختارهای با پشتوانه دارایی، اوراق بهادار (صکوک) حاصل تعریف مالکیت مشاع دارندگان اوراق بر یک دارایی هستند. دو نوع صکوک مبتنی بر دارایی عبارتاند از: اول، صکوکی که شامل تعهد خرید از سوی بانی میشود (Pay-through) و دوم، صکوکی که شامل تضمین از سوی ناشر در صورت نکول بانی میشود (Pass-through). در ایران، اوراق بهادار صکوک مبتنی بر دارایی توسعه چندانی نیافتهاند و این موضوع مانعی جدی برای توکنیزاسیون و اشاعه آن به شمار میرود.
در زمینه زیرساختهای بازار نیز با رویکردهای ضعیف قانونی مواجهیم. قانون بازار اوراق بهادار جمهوری اسلامی ایران و دیگر قوانین مرتبط عمدتاً با دیدگاه دولتمحور تدوین شدهاند. برای روشنتر شدن موضوع، یک مقایسه مفید خواهد بود. در ایران، تمام قوانین و مقررات مربوط به اعطای تسهیلات بدون ربا عمدتاً با صنعت بانکداری در هم تنیدهاند و درباره منع ربا در اعطای تسهیلات توسط اشخاصی غیر از بانک و مؤسسات اعتباری قانون مشخصی وجود ندارد. درباره بازار سرمایه نیز وضع مشابه است؛ دیدگاه قانونگذار این بوده که اوراق بهادار باید در بازارهای متشکل بورس معامله شوند و برای بازارهای خارج از بورس نیز شرکتی با نام فرابورس تأسیس شده است که کلیه بازارهای خارج از بورس باید در آن ساماندهی شوند.
فرابورس درحالحاضر بهازای انواع مدلهای خارج از بورس، انواع بازارها و تابلوها را تعریف کرده است. اما سامانههای اطلاعاتی فرابورس همگی متمرکز و یکتا هستند و ساختار توزیعشده و غیرمتمرکز در آن جایی ندارد. در چنین شرایطی، موضوع توکن اوراق بهادار مبتنی بر بلاکچین در ایران با مانعی جدی روبهرو میشود.
به بیان دیگر، برای اینکه اوراق بهادارسازی جنبه رسمی و معتبر پیدا کند، باید در ساختارهای بازارهای بورس یا فرابورس تعریف شود؛ اجازه تأسیس بازار خارج از بورس به شکل مستقل وجود ندارد تا زیرساخت فنی مبتنی بر بلاکچین در آن ایجاد شود. در فرابورس نیز امکان تعریف اوراق بهادار بهصورت توکن روی بستر بلاکچین وجود ندارد و تنها گزینه، تعریف اوراق بهادار در قالبهای متمرکز و یکتاست.
گزینه باقیمانده برای توکنیزاسیون در ایران آن است که یک شرکت، دارایی یا دارایی مالی خود را به توکن تبدیل کرده و آن را روی بلاکچینهای عمومی نظیر اتریوم قرار دهد و توکنها توسط مجموعهای از صرافیها معامله شوند. در این حالت، حمایت قانونی کافی وجود نخواهد داشت؛ خصوصاً در صورت بروز اختلافات حقوقی، مشخص نیست آیا اتاقهای داوری نهاد بازارهای بورس و سرمایه به این موضوع ورود خواهند کرد یا نه و در مرحله بعد، رفتار نظام قضایی چگونه خواهد بود. تصویب قانون تأمین مالی تولید و زیرساختها در دو سال گذشته نیز گشایش زیادی در این زمینه ایجاد نکرده است.
