عصر تراکنش ۱۰۵؛ مینا حاجی، سردبیر ماهنامه عصر تراکنش / جام جهانی همیشه چیزی بیشتر از فوتبال بوده است؛ چیزی بیشتر از ۹۰ دقیقه بازی، بیشتر از تاکتیک، بیشتر از گل و حتی بیشتر از جامی که هر چهار سال یک‌بار بالای سر یک تیم می‌رود. شاید کمتر رویدادی در جهان پیدا شود که بتواند این‌همه کشور، فرهنگ، زبان، تاریخ و روایت متفاوت را کنار هم جمع کند. جام جهانی، در نهایت، فقط یک تورنمنت ورزشی نیست؛ تصویری فشرده از جهان است.

جام جهانی ۲۰۲۶ از این نظر، متفاوت‌تر هم هست؛ بزرگ‌ترین جام جهانی تاریخ با ۴۸ تیم و ۱۰۴ مسابقه. اما میان تمام روایت‌هایی که معمولاً درباره جام جهانی گفته می‌شوند، یک چیز تقریباً همیشه نادیده گرفته می‌شود؛ پول.

این ۴۸ کشور فقط با تیم‌های ملی، بازیکنان و هوادارانشان وارد مسابقات نمی‌شوند؛ آنها پول‌هایشان را هم با خودشان به این جام می‌آورند. اسکناس‌هایی که شاید در نگاه اول فقط ابزاری برای خریدوفروش باشند، اما در واقع یکی از فشرده‌ترین روایت‌های ممکن از هویت یک کشور را در خود حمل می‌کنند.

اسکناس‌ها عجیب‌اند؛ تقریباً همه ما هر روز آنها را می‌بینیم، اما کمتر به آنها نگاه می‌کنیم. روی این تکه‌های کوچک کاغذ یا پلیمر، کشورها تصمیم می‌گیرند چه چیزی ماندگار شود؛ چه کسی دیده شود، کدام بنا، کدام شاعر، کدام پادشاه، کدام دانشمند، کدام جنگ، کدام رؤیا و کدام روایت آن‌قدر مهم است که میلیون‌ها بار چاپ شود و هر روز دست‌به‌دست بچرخد.

برای همین، پرونده این شماره عصر تراکنش درباره اسکناس‌هاست؛ اما فقط درباره اسکناس‌ها نیست. این پرونده تلاشی است برای پاسخ به یک سؤال ساده: کشورها خودشان را چگونه روایت می‌کنند؟

بعضی کشورها هنوز پادشاهان و رهبران سیاسی را روی پول خود نگه داشته‌اند. بعضی دیگر سراغ نویسندگان، دانشمندان و هنرمندان رفته‌اند. بعضی کشورها زیرساخت و فناوری را روی اسکناس چاپ می‌کنند؛ فرودگاه، قطار، پل، نیروگاه و کارخانه. بعضی دیگر طبیعت، حیوانات، معماری یا میراث باستانی را ترجیح داده‌اند. حتی جنس اسکناس‌ها هم بخشی از همین روایت است؛ از پول‌های پنبه‌ای سنتی تا اسکناس‌های پلیمری که خودشان داستانی درباره فناوری، امنیت و تغییر تعریف می‌کنند.

شاید جالب باشد که جام جهانی امسال فقط رقابت تیم‌ها نیست؛ رقابت پول‌ها هم هست. کشورهایی در این جام حضور دارند که پول مشترک دارند و با یک اسکناس واحد زندگی می‌کنند. بعضی کشورها بارها واحد پول خود را تغییر داده‌اند. بعضی با تورم‌های بزرگ روبه‌رو بوده‌اند و بعضی دیگر دهه‌هاست ثبات پولی را تجربه می‌کنند.

وقتی به اسکناس‌های حاضر در این جام نگاه می‌کنیم، می‌بینیم فوتبال و پول بیشتر از چیزی که تصور می‌کنیم به هم شبیه‌اند؛ هر دو درباره هویت‌اند، هر دو درباره رقابت‌اند و هر دو بخشی از قدرت نرم کشورها را می‌سازند.

در این میان، ایران هم روایت خاص خودش را دارد؛ کشوری که اسکناس‌هایش در یک قرن گذشته تغییر حکومت‌ها، تغییر نمادها، تغییر روایت‌ها و حتی تغییر معنای پول را تجربه کرده‌اند؛ از قاجار و پهلوی تا جمهوری اسلامی و از اسکناس تا ایران‌چک‌هایی که امروز عملاً نقش پول درشت کشور را بازی می‌کنند.

این سومین بار است که در عصر تراکنش، به بهانه جام جهانی، سراغ اقتصاد و پول کشورهای حاضر در این رویداد می‌رویم. یک‌بار در جام جهانی ۲۰۱۸ از دریچه فین‌تک و اقتصاد به کشورها نگاه کردیم، یک‌بار در جام جهانی ۲۰۲۲ به سراغ پول ۳۲ کشور حاضر در مسابقات رفتیم و حالا در جام جهانی ۲۰۲۶ تصمیم گرفته‌ایم ۴۸ کشور حاضر را از زاویه اسکناس‌هایشان روایت کنیم. البته این پرونده به کشورهای حاضر در جام جهانی محدود نمی‌شود. در کنار آنها، به سراغ چین، امارات و ایتالیا نیز رفته‌ایم؛ سه کشوری که اگرچه در این دوره از مسابقات حضور ندارند، اما هر یک به دلیلی بخشی مهم از داستان امروز پول، اقتصاد و تحول اسکناس‌ها را روایت می‌کنند.

در پایان این پرونده، شاید اسکناس‌ها دیگر برایتان صرفاً تکه‌هایی از کاغذ یا پلیمر نباشند. هر کدام از آنها می‌توانند پنجره‌ای باشند به آنچه یک ملت درباره خود به خاطر سپرده، به آن افتخار می‌کند یا می‌خواهد برای آینده‌اش روایت کند.