سیدحامد قنادپور، مدیرعامل تارا / در سال‌های اخیر، صنعت مالی جهان با یکی از مهم‌ترین تغییرات ساختاری خود مواجه شده است؛ تغییری که در آن «دسترسی به اعتبار» در حال تبدیل شدن به یکی از مهم‌ترین شاخص‌های توسعه مالی است. اگر در گذشته داشتن حساب بانکی به‌عنوان نشانه دسترسی افراد به خدمات مالی شناخته می‌شد، امروز مفهوم جدیدی در حال شکل‌گیری است: دسترسی هوشمند، سریع و متناسب به اعتبار.

در همین مسیر، اعتبار دیجیتال و مدل‌هایی مانند Buy Now, Pay Later (BNPL) به یکی از مهم‌ترین روندهای تحول در صنعت مالی تبدیل شده‌اند. این مدل نه‌تنها یک روش پرداخت جدید، بلکه بخشی از تغییر بزرگ‌تر در ساختار ارائه خدمات مالی است؛ تغییری که در آن اعتبار از یک محصول جداگانه بانکی به تجربه‌ای یکپارچه در زندگی روزمره کاربران تبدیل می‌شود.

برای اقتصادهایی مانند ایران که بخش قابل‌توجهی از جامعه همچنان با محدودیت دسترسی به اعتبار رسمی مواجه است، توسعه اعتبار دیجیتال می‌تواند فرصتی مهم برای افزایش فراگیری مالی، بهبود قدرت خرید خانوارها و ایجاد ارتباطی جدید میان مردم و خدمات مالی باشد.

از بانکداری سنتی تا اقتصاد اعتباری دیجیتال

مدل سنتی اعتباردهی عمدتاً بر پایه سابقه بانکی، وثیقه، فرایندهای طولانی بررسی و ارتباط مستقیم مشتری با بانک‌ها شکل گرفته است. این مدل اگرچه همچنان نقش مهمی در اقتصاد دارد، اما برای همه گروه‌های جامعه پاسخگوی نیازهای جدید نیست.

بسیاری از کاربران، به‌خصوص نسل جدید مصرف‌کنندگان، ممکن است سابقه اعتباری قابل‌توجهی نداشته باشند، اما رفتار مالی قابل تحلیل و قابل اتکایی در فضای دیجیتال از خود نشان دهند. خریدهای روزمره، الگوی پرداخت، استفاده از کیف پول دیجیتال، رفتار مصرفی و تعاملات مالی آنلاین می‌توانند اطلاعات ارزشمندی برای شناخت توان بازپرداخت افراد ایجاد کنند.

اینجاست که اعتبار دیجیتال یک تغییر پارادایم ایجاد می‌کند: حرکت از «اعتبار مبتنی بر سابقه» به سمت «اعتبار مبتنی بر رفتار».

BNPL؛ فراتر از خرید قسطی

در نگاه ساده، BNPL ممکن است شبیه خرید اقساطی سنتی دیده شود، اما تفاوت اصلی آن در تجربه کاربر و زیرساخت تصمیم‌گیری است.

در مدل‌های جدید، مشتری در همان لحظه‌ای که نیاز به خرید دارد، می‌تواند به اعتبار دسترسی پیدا کند؛ بدون اینکه وارد فرایندهای پیچیده دریافت تسهیلات شود. همین موضوع باعث شده BNPL در بسیاری از بازارهای جهانی به یکی از ابزارهای مهم امور مالی تعبیه‌شده تبدیل شود؛ جایی که خدمات مالی در دل تجربه‌های روزمره کاربران قرار می‌گیرند.

اهمیت اصلی BNPL برای اقتصاد دیجیتال این است که فاصله میان «نیاز مصرف‌کننده» و «امکان مالی» را کاهش می‌دهد. این موضوع می‌تواند به مصرف‌کنندگان کمک کند خریدهای ضروری خود را بهتر مدیریت کنند و هم‌زمان، به کسب‌وکارها امکان دهد تجربه خرید ساده‌تر و نرخ تبدیل بالاتری داشته باشند.

اما توسعه این صنعت تنها با افزایش تعداد کاربران موفق نخواهد شد؛ بلکه کیفیت اعتباردهی، مدیریت ریسک و ایجاد یک اکوسیستم مسئولانه اهمیت بیشتری دارد.

چالش‌های توسعه اعتبار دیجیتال در ایران

با وجود فرصت‌های گسترده، مسیر توسعه BNPL و اعتبار دیجیتال در ایران با چالش‌هایی همراه است. نخستین چالش، اعتبارسنجی است. مدل‌های سنتی اعتبارسنجی معمولاً برای مشتریانی طراحی شده‌اند که سابقه مشخص بانکی دارند؛ اما نسل جدید اعتبار دیجیتال نیازمند مدل‌هایی است که بتوانند رفتار مالی افراد را در لحظه تحلیل کنند.

چالش دوم، فرهنگ استفاده از اعتبار است. توسعه اعتبار بدون آموزش مالی می‌تواند به افزایش بدهی‌های غیرمدیریت‌شده منجر شود. بنابراین آینده این صنعت تنها در افزایش سقف اعتبار خلاصه نمی‌شود، بلکه در ایجاد تجربه‌ای مسئولانه و هوشمند برای کاربران است.

چالش سوم، بار منفی معنای بدهکار بودن و استفاده از اعتبار است؛ نگاهی که به‌صورت سنتی در نسل‌های پیشین وجود داشته است. با این حال، در نسل‌های جدید، فرهنگ صحیح استفاده از اعتبار در حال شکل‌گیری و تبیین است. البته وضعيت اقتصادی و تورم نيز عاملی برای جبران اين چالش در نسل‌های قبل شده است.

هوش مصنوعی؛ موتور نسل آینده اعتبار

یکی از مهم‌ترین فناوری‌هایی که می‌تواند آینده اعتبار دیجیتال را تغییر دهد، هوش مصنوعی است. در مدل‌های سنتی، تصمیم اعتباری معمولاً بر اساس چند شاخص محدود گرفته می‌شود؛ اما هوش مصنوعی امکان تحلیل حجم بزرگی از داده‌ها و کشف الگوهای پیچیده رفتاری را فراهم می‌کند. هوش مصنوعی می‌تواند در چند حوزه کلیدی نقش‌آفرینی کند:

• اعتبارسنجی هوشمند: مدل‌های هوش مصنوعی می‌توانند با تحلیل رفتار مالی کاربران، الگوهای پرداخت و تعاملات دیجیتال، تصویر دقیق‌تری از ریسک ایجاد کنند.
• شخصی‌سازی اعتبار: در آینده، همه کاربران نباید اعتبار مشابهی دریافت کنند؛ بلکه میزان اعتبار، شرایط بازپرداخت و پیشنهادهای مالی می‌تواند متناسب با رفتار هر فرد تنظیم شود.
• مدیریت ریسک لحظه‌ای: سیستم‌های هوشمند می‌توانند تغییر رفتار کاربران را تشخیص دهند، احتمال نکول را پیش‌بینی کنند و تصمیم‌های دقیق‌تری برای مدیریت اعتبار بگیرند.
• ایجاد دستیار مالی هوشمند: آینده BNPL تنها ارائه اعتبار نیست؛ بلکه کمک به تصمیم‌گیری بهتر مالی است. هوش مصنوعی می‌تواند به کاربران کمک کند بدانند چه زمانی خرید کنند، چه میزان تعهد مالی برای آنها مناسب است و چگونه منابع خود را بهتر مدیریت کنند.

آینده اعتبار دیجیتال در ایران

اعتبار دیجیتال می‌تواند یکی از پایه‌های مهم اقتصاد دیجیتال ایران در سال‌های آینده باشد؛ اما موفقیت آن نیازمند ترکیب سه عامل اصلی است: فناوری، رگولاتوری هوشمند و مسئولیت‌پذیری در ارائه خدمات مالی. BNPL آغاز یک تغییر بزرگ‌تر است؛ تغییری که در آن اعتبار از یک فرایند پیچیده بانکی به تجربه‌ای ساده، دیجیتال و در دسترس تبدیل می‌شود.

اگر این مسیر با استفاده صحیح از فناوری‌هایی مانند هوش مصنوعی، داده‌محوری و مدل‌های اعتبارسنجی نوین توسعه پیدا کند، می‌تواند نقش مهمی در افزایش فراگیری مالی، بهبود قدرت خرید جامعه و نزدیک‌تر شدن مردم به خدمات مالی مدرن ایفا کند. آینده صنعت مالی متعلق به سازمان‌هایی نیست که صرفاً اعتبار ارائه می‌کنند؛ بلکه متعلق به اکوسیستمی است که بتواند اعتبار را هوشمندتر، عادلانه‌تر و متناسب‌تر با نیاز واقعی مردم طراحی کند.