۱۸ مردادماه ۱۳۳۹، بانک مرکزی ایران با ریاست ابراهیم کاشانی رسماً آغاز به کار کرد؛ نهادی که در پایان نخستین سال فعالیتش ۳۸۸ کارمند، ۳.۶ میلیارد ریال سرمایه و ۴۸ میلیارد ریال دارایی داشت. ۶۶ سال از آن روز گذشته و در این مدت ۲۱ نفر در ۲۴ دوره ریاست، سکان مهم‌ترین نهاد سیاست‌گذار پولی کشور را در اختیار گرفته‌اند. تفاوت میان تعداد رؤسای کل و دوره‌های ریاست به سه نفر برمی‌گردد: محمدمهدی سمیعی، سید محسن نوربخش و عبدالناصر همتی که هرکدام پس از پایان دوره نخست خود، بار دیگر به ساختمان بانک مرکزی بازگشته‌اند.
ترکیب این ۲۱ نفر نیز بخشی از تاریخ مدیریت اقتصادی ایران را نشان می‌دهد؛ در میان آنها اقتصاددان، حقوق‌دان، مهندس، حسابدار، مدیر بانکی، مدیر بازار سرمایه و دیپلمات دیده می‌شود. بعضی سال‌ها در خود بانک مرکزی فعالیت کرده‌اند و بعد به ریاست آن رسیده‌اند و بعضی دیگر از وزارتخانه‌ها، بانک‌های تجاری، سازمان برنامه، بازار سرمایه یا نهادهای بین‌المللی به این جایگاه آمده‌اند. دوره مسئولیت آنها نیز از حدود سه ماه تا نزدیک به ۱۴ سال متفاوت بوده است.
سید محسن نوربخش با دو دوره ریاست و مجموع نزدیک به ۱۴ سال حضور در رأس بانک مرکزی، طولانی‌ترین دوره را در میان رؤسای کل داشته و اکبر کمیجانی یکی از کوتاه‌ترین دوره‌ها را تجربه کرده است. پرونده تعاملی «در مرکز پول» راه پرداخت نیز به مناسبت ۶۶سالگی بانک مرکزی، تاریخ این نهاد را از زاویه رؤسای کل، تحولات پولی و بانکی، قوانین، شبکه بانکی و زیرساخت‌های پرداخت مرور کرده است.
در ادامه، ۲۱ نفری را مرور کرده‌ایم که از سال ۱۳۳۹ تاکنون عنوان رئیس‌کل بانک مرکزی ایران را در کارنامه خود داشته‌اند.
- ابراهیم کاشانی
- دوره ریاست: ۱۳۳۹ تا ۱۳۴۰
نام ابراهیم کاشانی با تأسیس بانک مرکزی ایران گره خورده است. او نه‌فقط نخستین رئیس‌کل این نهاد، بلکه یکی از چهره‌های اصلی شکل‌گیری آن بود. کاشانی، متولد ۱۲۸۲، تحصیلات ابتدایی و متوسطه خود را در قفقاز گذراند و مدتی نیز در یکی از دانشگاه‌های این منطقه اقتصاد خواند. او به زبان‌های روسی، فرانسوی و انگلیسی مسلط بود و پس از تأسیس بانک ملی در سال ۱۳۰۷ به استخدام این بانک درآمد.
کاشانی در سال ۱۳۳۴، در کابینه حسین علاء، ابتدا سرپرست و سپس وزیر اقتصاد ملی شد و در سال ۱۳۳۶ نیز ریاست بانک ملی را بر عهده گرفت. در سال‌هایی که گسترش تعداد بانک‌ها، تفکیک فعالیت تجاری بانک ملی از وظایف بانکداری مرکزی را ضروری کرده بود، او در تدوین طرح ایجاد بانک مرکزی نقش داشت.
بانک مرکزی سرانجام ۱۸ مردادماه ۱۳۳۹ با ریاست کاشانی آغاز به کار کرد. دوره کوتاه او بیش از هر چیز به استقرار تشکیلات و شکل‌گیری سازوکارهای اولیه فعالیت این نهاد اختصاص داشت.
- علی‌اصغر پورهمایون
- دوره ریاست: ۱۳۴۰ تا ۱۳۴۳
دومین رئیس‌کل بانک مرکزی بیش از آنکه یک بانکدار باشد، حقوق‌دان و اقتصاددان بود. علی‌اصغر پورهمایون، متولد ۱۲۹۱، تحصیلات خود را در ایران آغاز کرد و دکترای حقوق و اقتصاد را در اروپا گرفت. او از سال ۱۳۱۹ تدریس آیین دادرسی مدنی و سپس اقتصاد را در دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران آغاز کرد. پورهمایون در سال ۱۳۳۰ رئیس اداره حقوقی بانک ملی شد و یک سال بعد ریاست هیئت‌مدیره و مدیرعاملی بیمه ایران را بر عهده گرفت.
وزارت اقتصاد ملی در کابینه فضل‌الله زاهدی نیز در کارنامه او دیده می‌شود. او ۱۶ مردادماه ۱۳۴۰ و در دوره نخست‌وزیری علی امینی، به‌عنوان دومین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و حدود سه سال در این جایگاه ماند؛ دوره‌ای که هنوز تثبیت ساختار حقوقی و اداری بانک مرکزی تازه‌تأسیس یکی از مهم‌ترین مسائل این نهاد بود.
- محمدمهدی سمیعی
- دوره‌های ریاست: ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۷ و ۱۳۴۹ تا ۱۳۵۰
محمدمهدی سمیعی نخستین رئیس‌کلی بود که دو دوره جداگانه در رأس بانک مرکزی قرار گرفت. او سال‌ها ریاست بانک توسعه صنعتی و معدنی را بر عهده داشت و ریاست سازمان برنامه و صندوق توسعه کشاورزی نیز در کارنامه‌اش دیده می‌شد. سمیعی از مدیران اثرگذار اقتصادی دهه ۱۳۴۰ بود و تجربه او تنها به حوزه بانکداری مرکزی محدود نمی‌شد.
او نخست در سال ۱۳۴۳ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا سال ۱۳۴۷ در این سمت باقی ماند. پس از پایان دوره نخست، به سازمان برنامه رفت و حدود یک سال ریاست این سازمان را بر عهده گرفت. سمیعی سپس در سال ۱۳۴۹ دوباره به بانک مرکزی بازگشت و تا سال ۱۳۵۰ برای دومین بار سکان آن را در اختیار داشت.
به این ترتیب، او نخستین نمونه «بازگشت» به صندلی ریاست بانک مرکزی در تاریخ این نهاد شد؛ اتفاقی که بعدها برای محسن نوربخش و عبدالناصر همتی نیز تکرار شد.
- خداداد میرزا فرمانفرمائیان
- دوره ریاست: ۱۳۴۷ تا ۱۳۴۹
خداداد میرزا فرمانفرمائیان پیش از آنکه چهارمین رئیس‌کل بانک مرکزی شود، قائم‌مقام همین نهاد در دوره محمدمهدی سمیعی بود. او پس از تحصیل در دبیرستان البرز برای ادامه تحصیل به بیروت رفت و دیپلم خود را از کالج وابسته به دانشگاه آمریکایی بیروت دریافت کرد. فرمانفرمائیان سپس دوره‌های کارشناسی و کارشناسی‌ارشد را در دانشگاه استنفورد و دوره دکترا را در دانشگاه کلرادو گذراند.
پس از انتقال سمیعی از بانک مرکزی به سازمان برنامه، فرمانفرمائیان در سوم آذرماه ۱۳۴۷ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا ۲۶ خردادماه ۱۳۴۹ در این سمت باقی ماند. دوره مدیریت او در مقطعی قرار داشت که اقتصاد ایران با رشد سریع و افزایش نقش برنامه‌ریزی دولتی مواجه بود و بانک مرکزی نیز به‌تدریج جایگاه مهم‌تری در ساختار سیاست‌گذاری اقتصادی کشور پیدا می‌کرد.
- عبدالعلی جهانشاهی
- دوره ریاست: ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۲
عبدالعلی جهانشاهی یکی دیگر از رؤسای کل تحصیل‌کرده در حوزه حقوق و اقتصاد بود. او در سال ۱۳۳۱ دکترای حقوق و اقتصاد خود را از دانشکده پاریس دریافت کرد و در سال‌های ابتدایی دهه ۱۳۴۰ به‌عنوان معاون رئیس‌کل بانک مرکزی به این نهاد پیوست. سرپرستی کمیسیون مالیات ایران نیز از دیگر مسئولیت‌های او پیش از رسیدن به ریاست بانک مرکزی بود.
جهانشاهی در ۱۷ دی‌ماه ۱۳۵۰ به‌عنوان پنجمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۳۵۲ در این جایگاه ماند. ریاست او با دوره‌ای از گسترش فعالیت بانک‌ها و افزایش درآمدهای نفتی هم‌زمان بود؛ شرایطی که نقش سیاست پولی و مدیریت نقدینگی را در اقتصاد ایران پررنگ‌تر می‌کرد.
- محمد یگانه
- دوره ریاست: ۱۳۵۲ تا ۱۳۵۴
محمد یگانه یکی از مدیران اقتصادی شناخته‌شده دهه ۱۳۵۰ بود. او در رشته‌های حقوق و اقتصاد از دانشگاه تهران فارغ‌التحصیل شد و سپس برای ادامه تحصیل به آمریکا رفت و در دانشگاه کلمبیا تحصیل کرد. یگانه از سال ۱۳۴۳ تا ۱۳۴۸ معاون وزیر اقتصاد بود و پس از آن مسئولیت‌هایی مانند وزارت آبادانی و مسکن و مدیرعاملی بانک رهنی ایران را تجربه کرد.
او ۱۳ مردادماه ۱۳۵۲ به‌عنوان ششمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و حدود دو سال در این سمت ماند. سابقه یگانه ترکیبی از سیاست‌گذاری اقتصادی، مدیریت دولتی و بانکداری بود و او پس از دوران حضور در بانک مرکزی نیز فعالیت در مسئولیت‌های مهم اقتصادی و بین‌المللی را ادامه داد.
- حسنعلی مهران
- دوره ریاست: ۱۳۵۴ تا ۱۳۵۶
حسنعلی مهران دوره متوسطه را در دبیرستان البرز گذراند و سپس برای ادامه تحصیل راهی انگلستان شد. او کارشناسی خود را در رشته‌های علوم سیاسی و اقتصاد از دانشگاه ناتینگهام دریافت کرد و پس از پایان تحصیلات مدتی در دانشگاه بریستول به تدریس پرداخت.
مهران چهارم آبان‌ماه ۱۳۵۴ به‌عنوان هفتمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۳۵۶ این مسئولیت را بر عهده داشت. مسیر حرفه‌ای او پس از بانک مرکزی نیز در حوزه بانکداری مرکزی ادامه پیدا کرد؛ او بعدها به صندوق بین‌المللی پول پیوست و مسئولیت اجرای برنامه‌های کمک فنی به بانک‌های مرکزی را بر عهده گرفت. همین سابقه، مهران را به یکی از رؤسای کلی تبدیل کرده که تجربه مدیریت پولی در ایران را با فعالیت حرفه‌ای در نهادهای مالی بین‌المللی پیوند زده است.
- یوسف خوش‌کیش
- دوره ریاست: ۱۳۵۶ تا ۱۳۵۷
یوسف خوش‌کیش هشتمین و آخرین رئیس‌کل بانک مرکزی پیش از انقلاب بود. او پس از پایان تحصیلات دانشگاهی در سال ۱۳۱۵ به ایران بازگشت و تا سال ۱۳۱۸ در بانک ملی فعالیت کرد. خوش‌کیش در سال ۱۳۴۰ به مدیریت بانک ملی رسید و ۱۷ سال در این جایگاه باقی ماند؛ سابقه‌ای که او را در زمره مدیران باسابقه نظام بانکی ایران قرار می‌دهد.
او ۲۶ بهمن‌ماه ۱۳۵۶ به ریاست بانک مرکزی رسید. دوره مدیریت خوش‌کیش چندان طولانی نبود و با ماه‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ و تحولات سریع سیاسی و اقتصادی کشور هم‌زمان شد. با پایان این دوره، نخستین فصل از تاریخ رؤسای کل بانک مرکزی نیز بسته شد؛ هشت رئیس‌کلی که بین سال‌های ۱۳۳۹ تا ۱۳۵۷ در رأس این نهاد قرار گرفته بودند.
- محمدعلی مولوی
- دوره ریاست: ۱۳۵۷ تا ۱۳۵۸
نخستین رئیس‌کل بانک مرکزی پس از انقلاب، محمدعلی مولوی بود. او متولد سوم مهرماه ۱۲۹۷ در تبریز بود و پیش از انقلاب به‌عنوان نماینده اقتصادی ایران در برخی اتحادیه‌های اروپایی فعالیت کرده بود.
مولوی ششم اسفندماه ۱۳۵۷ و با حکم دولت موقت مهدی بازرگان به‌عنوان نهمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد. دوره مدیریت او کمتر از یک سال ادامه پیدا کرد و در ۱۴ آبان‌ماه ۱۳۵۸ پایان یافت. همین دوره کوتاه اما در یکی از پرتحول‌ترین مقاطع تاریخ نظام بانکی ایران قرار گرفت؛ زمانی که تغییر ساختار مالکیت بانک‌ها و تصمیم‌گیری درباره شکل تازه نظام اقتصادی کشور در دستور کار قرار داشت.
- علیرضا نوبری
- دوره ریاست: ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۰
علیرضا نوبری از نظر پیشینه تحصیلی یکی از متفاوت‌ترین رؤسای کل بانک مرکزی به شمار می‌رود. او مهندسی را در اکول پلی‌تکنیک خواند، کارشناسی‌ارشد ریاضی را از دانشگاه سوربن گرفت و سپس در استنفورد دوره‌های کارشناسی‌ارشد اقتصاد و تحقیق در عملیات را گذراند. نوبری همچنین دروس دکترای خود را در دانشکده سیستم‌های مهندسی اقتصادی دانشگاه استنفورد دنبال کرد.
او هشتم آبان‌ماه ۱۳۵۸ به‌عنوان دهمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۳۶۰ این مسئولیت را بر عهده داشت. دوره نوبری با سال‌های ابتدایی پس از انقلاب، تحولات ساختاری شبکه بانکی و سپس آغاز جنگ ایران و عراق هم‌زمان شد؛ شرایطی که سیاست‌گذار پولی را با مجموعه‌ای کاملاً متفاوت از مسائل پیش از انقلاب روبه‌رو کرد.
- سید محسن نوربخش
- دوره‌های ریاست: ۱۳۶۰ تا ۱۳۶۵ و ۱۳۷۳ تا ۱۳۸۲
در میان همه رؤسای کل بانک مرکزی، نام سید محسن نوربخش جایگاهی متفاوت دارد. او نه‌تنها در دو دوره جداگانه رئیس‌کل شد، بلکه با مجموع نزدیک به ۱۴ سال حضور در رأس بانک مرکزی، طولانی‌ترین سابقه ریاست بر این نهاد را نیز در اختیار دارد. نوربخش، متولد سال ۱۳۲۷ در اصفهان، کارشناسی اقتصاد را از دانشگاه تهران و کارشناسی‌ارشد و دکترای اقتصاد را از دانشگاه کالیفرنیا، دیویس دریافت کرده بود.
او نخستین بار ۲۰ خردادماه ۱۳۶۰ به ریاست بانک مرکزی رسید و تا سال ۱۳۶۵ در این جایگاه ماند. پس از آن وارد دولت شد و از جمله وزارت امور اقتصادی و دارایی را تجربه کرد. نوربخش در سال ۱۳۷۳ دوباره به بانک مرکزی بازگشت و این بار نزدیک به ۹ سال رئیس‌کل باقی ماند. دوره دوم ریاست او تا فروردین‌ماه ۱۳۸۲ ادامه یافت و با درگذشتش بر اثر سکته قلبی، در حالی که همچنان رئیس‌کل بانک مرکزی بود، پایان گرفت.
پس از درگذشت نوربخش، محمدجواد وهاجی، قائم‌مقام وقت بانک مرکزی، برای مدتی با اختیارات رئیس‌کل اداره بانک را بر عهده داشت؛ با این حال در فهرست ۲۱ رئیس‌کل بانک مرکزی به‌عنوان رئیس‌کل مستقل شمارش نشده است.
- مجید قاسمی
- دوره ریاست: ۱۳۶۵ تا ۱۳۶۸
مجید قاسمی از جمله رؤسای کلی است که مسیر حرفه‌ای خود را از درون بانک مرکزی آغاز کرد. او کارشناسی مدیریت بازرگانی را در دانشگاه علامه طباطبایی خواند، کارشناسی‌ارشد مدیریت بازرگانی را از دانشگاه فرلی دیکنسون نیوجرسی گرفت و دوره‌های کارشناسی‌ارشد و دکترای اقتصاد را در دانشگاه ساوت‌همپتون گذراند.
قاسمی فعالیت خود را در بخش اعتبارات اسنادی اداره معاملات ارزی بانک مرکزی آغاز کرد و بعدها به معاونت این اداره رسید. عضویت در کمیته تخصیص ارز شورای اقتصاد و کمیسیون ذخایر ارزی بانک مرکزی و همچنین مدیرعاملی بانک ملی از دیگر سوابق او بود. او ۲۵ آبان‌ماه ۱۳۶۵، در میانه جنگ ایران و عراق، به ریاست بانک مرکزی رسید و تا سال ۱۳۶۸ در این جایگاه باقی ماند. قاسمی سال‌ها بعد، در سال ۱۳۸۴، با تأسیس بانک پاسارگاد به مدیرعاملی این بانک رسید.
- سید محمدحسین عادلی
- دوره ریاست: ۱۳۶۸ تا ۱۳۷۳
سید محمدحسین عادلی در شهریورماه ۱۳۶۸ و در ۳۶سالگی به ریاست بانک مرکزی رسید؛ دوره‌ای که اقتصاد ایران تازه از جنگ هشت‌ساله خارج شده و وارد مرحله بازسازی شده بود. عادلی، متولد ۱۳۳۱ در اهواز، کارشناسی‌ارشد اقتصاد بین‌الملل را از دانشگاه تهران و دکترای مدیریت کسب‌وکار را از دانشگاه وست‌کاست کالیفرنیا دریافت کرده بود.
او ۲۲ شهریورماه ۱۳۶۸ سیزدهمین رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا سال ۱۳۷۳ این مسئولیت را بر عهده داشت. مسیر حرفه‌ای عادلی اما بیش از بسیاری از رؤسای کل به دیپلماسی اقتصادی پیوند خورده است. سفارت ایران در کانادا، بریتانیا و ژاپن، معاونت اقتصادی وزارت امور خارجه و ریاست شورای هماهنگی روابط اقتصادی خارجی از جمله مسئولیت‌های او بوده‌اند.
- ابراهیم شیبانی
- دوره ریاست: ۱۳۸۲ تا ۱۳۸۶
ابراهیم شیبانی پیش از رسیدن به ریاست‌کل، یکی از باسابقه‌ترین مدیران داخلی بانک مرکزی بود. او کارشناسی و کارشناسی‌ارشد اقتصاد را در دانشگاه تهران گذراند، دیپلم عالی آمار را از مؤسسه مطالعات اجتماعی لاهه گرفت و سپس کارشناسی‌ارشد و دکترای اقتصاد خود را از دانشگاه ایندیانا دریافت کرد.
شیبانی سال‌ها در بانک مرکزی فعالیت داشت و پیش از ریاست‌کل، ۱۹ سال عضو هیئت عامل این بانک بود. او ۱۳ اردیبهشت‌ماه ۱۳۸۲، پس از درگذشت محسن نوربخش، چهاردهمین رئیس‌کل بانک مرکزی شد. دوران ریاستش تا مردادماه ۱۳۸۶ ادامه یافت و در نهایت در پی اختلاف‌نظر با سیاست‌های اقتصادی دولت محمود احمدی‌نژاد استعفا کرد. شیبانی پس از خروج از بانک مرکزی سفیر ایران در اتریش، اسلوونی و اسلواکی شد و فعالیت دانشگاهی خود را نیز ادامه داد.
- طهماسب مظاهری
- دوره ریاست: ۱۳۸۶ تا ۱۳۸۷
طهماسب مظاهری برخلاف بسیاری از رؤسای کل، تحصیلات دانشگاهی خود را با اقتصاد آغاز نکرد. او کارشناسی و کارشناسی‌ارشد مهندسی عمران را از دانشکده فنی دانشگاه تهران و سپس دکترای مدیریت مالی را از دانشکده مدیریت همین دانشگاه دریافت کرد.
مظاهری پیش از رسیدن به بانک مرکزی مسئولیت‌های متنوعی در ساختار اجرایی کشور داشت؛ وزارت امور اقتصادی و دارایی، معاونت بودجه‌ریزی و نظارت و قائم‌مقامی سازمان برنامه‌وبودجه، ریاست بنیاد مستضعفان و برخی مسئولیت‌های اجرایی در صنعت و مدیریت استانی در کارنامه او دیده می‌شود. او ۱۴ شهریورماه ۱۳۸۶ پانزدهمین رئیس‌کل بانک مرکزی شد. دوره ریاست مظاهری حدود یک سال ادامه یافت و در روایت‌های اقتصادی آن دوره، نام او بیش از همه با تأکید بر انضباط پولی، کنترل نقدینگی و نحوه تعامل بانک مرکزی با شبکه بانکی گره خورده است.
- محمود بهمنی
- دوره ریاست: ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۲
محمود بهمنی یکی دیگر از رؤسای کلی بود که با سابقه طولانی بانکداری به بانک مرکزی رسید. او دارای مدرک کارشناسی اقتصاد با گرایش بانکداری، کارشناسی‌ارشد مدیریت بانکداری و دکترای مدیریت بازرگانی است و بخش بزرگی از زندگی حرفه‌ای خود را در بانک ملی ایران گذرانده است.
ریاست اعتبارات کل، ریاست ادارات سرمایه‌گذاری و سازمان و روش‌ها و مدیریت امور معاملات، تسهیلات و بررسی طرح‌ها بخشی از سوابق بهمنی در بانک ملی بود. او دوم مهرماه ۱۳۸۷ به‌عنوان شانزدهمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۳۹۲ در این سمت باقی ماند. دوره او با تشدید تحریم‌های اقتصادی، محدودیت دسترسی به منابع ارزی و نوسان‌های شدید بازار ارز هم‌زمان بود. بهمنی پس از بانک مرکزی نیز وارد مجلس شد و در دوره دهم نمایندگی مجلس شورای اسلامی را تجربه کرد.
- ولی‌الله سیف
- دوره ریاست: ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷
اگر برخی رؤسای کل بانک مرکزی از مسیر دانشگاه یا سیاست‌گذاری اقتصادی به این جایگاه رسیده‌اند، ولی‌الله سیف بیش از هر چیز یک مدیر بانکی بود. او کارشناسی‌ارشد حسابداری را از دانشکده حسابداری و علوم مالی شرکت ملی نفت ایران و دکترای حسابداری را از دانشگاه علامه طباطبایی دریافت کرده است.
پیش از ریاست بانک مرکزی، مدیریت بانک‌های صادرات، ملت، سپه، ملی ایران، کارآفرین و فیوچر بانک بحرین در کارنامه سیف قرار داشت. او چهارم شهریورماه ۱۳۹۲ به‌عنوان هفدهمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۳۹۷ این مسئولیت را بر عهده داشت.
دوره پنج‌ساله سیف با تحولات پس از برجام، سامان‌دهی مؤسسات اعتباری و در سال پایانی با افزایش فشار بر بازار ارز همراه بود.
- عبدالناصر همتی
- دوره‌های ریاست: ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۰ و از ۱۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ تاکنون
عبدالناصر همتی سومین رئیس‌کل تاریخ بانک مرکزی است که پس از پایان یک دوره مدیریت، بار دیگر به این جایگاه بازگشته است. او متولد ۱۳۳۶ در کبودرآهنگ و دانش‌آموخته کارشناسی، کارشناسی‌ارشد و دکترای علوم اقتصادی از دانشگاه تهران است.
مسیر حرفه‌ای همتی حوزه‌های متنوعی را دربرمی‌گیرد. مدیریت واحد مرکزی خبر و معاونت سیاسی صداوسیما، عضویت در کمیته اقتصادی شورای‌عالی امنیت ملی، مدیرعاملی بانک سینا و بانک ملی، ریاست هیئت‌مدیره چند بانک در خارج از کشور، ریاست‌کل بیمه مرکزی، ریاست شورای‌عالی بیمه و سفارت ایران در چین از جمله سوابق او پیش از ریاست بانک مرکزی بوده‌اند.
همتی پنجم مردادماه ۱۳۹۷ به‌عنوان هجدهمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا سال ۱۴۰۰ در این جایگاه باقی ماند.
نخستین دوره ریاست او با بازگشت تحریم‌های گسترده و فشارهای شدید ارزی و تورمی همراه بود. او چند سال بعد در آغاز دولت چهاردهم به وزارت امور اقتصادی و دارایی رسید و سرانجام در ۱۰ دی‌ماه ۱۴۰۴ برای دومین بار به بانک مرکزی بازگشت.
- اکبر کمیجانی
- دوره ریاست: ۱۴۰۰
اکبر کمیجانی یکی دیگر از رؤسای کل برآمده از بدنه کارشناسی بانک مرکزی بود. او کارشناسی اقتصاد را از دانشگاه تهران گرفت و سپس با بورس تحصیلی به آمریکا رفت و کارشناسی‌ارشد و دکترای اقتصاد خود را در دانشگاه ویسکانسین در میلواکی گذراند. کمیجانی در سال ۱۳۶۳ به ایران بازگشت.
او در طول فعالیت حرفه‌ای خود مسئولیت‌هایی مانند مشاور اقتصادی معاونت امور اقتصادی وزارت اقتصاد، عضویت در شورای بررسی‌های اقتصادی ریاست‌جمهوری و معاونت اقتصادی بانک مرکزی را بر عهده داشت. کمیجانی از سال ۱۳۹۲ نیز قائم‌مقام بانک مرکزی بود. او نهم تیرماه ۱۴۰۰ نوزدهمین رئیس‌کل این نهاد شد، اما دوره ریاستش تنها حدود سه ماه ادامه یافت و با تغییر دولت به پایان رسید. اگرچه حضور او در رأس بانک مرکزی کوتاه بود، سابقه فعالیتش در ساختار کارشناسی و سیاست‌گذاری این نهاد چندین دهه را دربرمی‌گرفت.
- علی صالح‌آبادی
- دوره ریاست: ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۱
علی صالح‌آبادی نخستین رئیس‌کل بانک مرکزی بود که بخش مهمی از شهرت حرفه‌ای خود را نه در بازار پول، بلکه در بازار سرمایه به دست آورده بود. او متولد سال ۱۳۵۷ در سبزوار و دانش‌آموخته کارشناسی و کارشناسی‌ارشد معارف اسلامی و مدیریت مالی از دانشگاه امام صادق (ع) و دکترای مدیریت مالی از دانشگاه تهران است.
صالح‌آبادی پیش از بانک مرکزی، ریاست سازمان بورس و اوراق بهادار، دبیرکلی سازمان کارگزاران بورس اوراق بهادار تهران، مدیرعاملی بانک توسعه صادرات ایران و ریاست هیئت‌مدیره کانون نهادهای سرمایه‌گذاری ایران را در کارنامه داشت.
او ۱۴ مهرماه ۱۴۰۰ به‌عنوان بیستمین رئیس‌کل بانک مرکزی منصوب شد و تا دی‌ماه ۱۴۰۱ در این سمت ماند. دوران مدیریت او نیز با تداوم تورم، محدودیت منابع ارزی و فشارهای بازار ارز همراه بود.
- محمدرضا فرزین
- دوره ریاست: ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۴
محمدرضا فرزین بیست‌ویکمین فردی بود که ریاست بانک مرکزی ایران را تجربه کرد. او متولد سال ۱۳۴۴ است و کارشناسی اقتصاد نظری را از دانشگاه شهید بهشتی، کارشناسی‌ارشد اقتصادسنجی را از دانشگاه تهران و دکترای اقتصاد را از دانشگاه علامه طباطبایی دریافت کرده است.
فرزین پیش از رسیدن به بانک مرکزی در بخش‌های مختلف اقتصادی و بانکی فعالیت داشت. مدیرعاملی و عضویت در هیئت‌مدیره بانک‌های کارآفرین و ملی ایران، ریاست هیئت‌عامل صندوق توسعه ملی، عضویت در شورای پول و اعتبار، معاونت وزیر اقتصاد و عضویت در هیئت‌مدیره بانک کشاورزی از مهم‌ترین سوابق او بودند. او همچنین در کارگروه‌های مرتبط با تحول نظام بانکی، ارزش‌گذاری پول ملی، تحول نظام مالیاتی و هدفمندی یارانه‌ها فعالیت کرده بود.
فرزین هشتم دی‌ماه ۱۴۰۱ رئیس‌کل بانک مرکزی شد و تا دی‌ماه ۱۴۰۴ در این جایگاه باقی ماند. دوره مدیریت او بیش از همه با اجرای سیاست تثبیت، مدیریت بازار ارز و توسعه ابزارهای سیاست پولی شناخته شد. پس از پایان این دوره، عبدالناصر همتی برای دومین بار به ریاست بانک مرکزی بازگشت.
۶۶ سال و یک صندلی دشوار
مرور فهرست ۲۱ رئیس‌کل بانک مرکزی نشان می‌دهد که مسیر رسیدن به مهم‌ترین صندلی سیاست‌گذاری پولی ایران هیچ‌گاه یک مسیر ثابت نبوده است. ابراهیم کاشانی از بانک ملی به بانک مرکزی رسید، محمدمهدی سمیعی و خداداد فرمانفرمائیان سابقه مدیریت در نهادهای برنامه‌ریزی و توسعه‌ای داشتند، محسن نوربخش و محمدحسین عادلی اقتصاددان بودند، مجید قاسمی، ابراهیم شیبانی و اکبر کمیجانی سال‌ها در خود بانک مرکزی فعالیت کرده بودند، ولی‌الله سیف و عبدالناصر همتی با سابقه مدیریت بانک‌های مختلف به این جایگاه رسیدند و علی صالح‌آبادی پیش از بانک مرکزی بیش از هر چیز با بازار سرمایه شناخته می‌شد.
دوره مدیریت آنها نیز یکسان نبوده است. برخی تنها چند ماه فرصت حضور در رأس بانک مرکزی داشته‌اند و بعضی سال‌ها در این جایگاه مانده‌اند. در میان ۲۱ نفر، فقط سه نفر توانسته‌اند پس از ترک ساختمان بانک مرکزی بار دیگر به صندلی ریاست‌کل بازگردند: محمدمهدی سمیعی، سید محسن نوربخش و عبدالناصر همتی. نتیجه همین سه بازگشت است که ۲۱ رئیس‌کل را به ۲۴ دوره ریاست تبدیل کرده است.
اما شاید تفاوت اصلی این ۲۱ دوره مدیریتی را باید در شرایطی جست‌وجو کرد که هر رئیس‌کل در آن بانک مرکزی را تحویل گرفته است؛ از تأسیس یک نهاد تازه در سال ۱۳۳۹ و سال‌های رونق درآمدهای نفتی گرفته تا انقلاب، جنگ، بازسازی، توسعه بانکداری خصوصی، تحریم‌های اقتصادی، بحران‌های ارزی و تورمی و تغییر چهارچوب قانونی بانک مرکزی. صندلی یکی بوده، اما مسئله‌ای که روی میز رئیس‌کل قرار گرفته، تقریباً هیچ‌گاه همان مسئله رئیس‌کل قبلی نبوده است.
