تحولات اقتصاد جهانی را نمی‌توان جدا از تاریخ پول، قدرت شرکت‌های بزرگ و پیشرفت فناوری فهمید. چهار کتابی که در شماره ۱۰۹ عصر تراکنش معرفی کرده‌ایم، هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به این موضوعات می‌پردازند. کنت راگوف در «دلار ما، مشکل شما» تاریخ سلطه دلار بر نظام مالی جهانی و چالش‌های پیش روی آن را روایت می‌کند. کوری دکتروف در «زوال پلتفرم‌ها» به سراغ قدرت شرکت‌های بزرگ فناوری می‌رود و توضیح می‌دهد چرا بسیاری از پلتفرم‌های دیجیتال به‌تدریج کیفیت خدمات خود را قربانی درآمدزایی می‌کنند.

سباستین مالابی در «ماشین بی‌نهایت» داستان دمیس هاسابیس و شکل‌گیری دیپ‌مایند را روایت می‌کند و به رقابت جهانی برای توسعه هوش مصنوعی می‌پردازد. در نهایت، لیاکات احمد در «۱۸۷۳» یکی از نخستین بحران‌های مالی جهانی و پیامدهای آن را بررسی می‌کند. این چهار کتاب، تصویری از پیوند تاریخ، اقتصاد، فناوری و قدرت ارائه می‌دهند و پرسش‌هایی درباره آینده نظام مالی و کسب‌وکارهای جهان مطرح می‌کنند.

دلار ما، مشکل شما

سلطه دلار بر نظام مالی جهانی آن‌قدر طولانی شده که گاهی موقعیت آن شبیه یک واقعیت تغییرناپذیر به نظر می‌رسد. کنت راگوف در «دلار ما، مشکل شما» دقیقاً همین تصور را به چالش می‌کشد. او با مرور حدود هفت دهه تحولات مالی و پولی جهان نشان می‌دهد که رسیدن دلار به جایگاه کنونی نه اجتناب‌ناپذیر بوده و نه تضمینی وجود دارد که این موقعیت برای همیشه حفظ شود. راگوف، استاد اقتصاد دانشگاه هاروارد و اقتصاددان ارشد سابق صندوق بین‌المللی پول، تحلیل تاریخی کتاب را با تجربه‌های شخصی خود از مواجهه با سیاست‌گذاران و بحران‌های مالی درهم می‌آمیزد.

بخش مهمی از کتاب به توضیح این موضوع اختصاص دارد که دلار چگونه رقبای مختلف خود، از ین ژاپن و روبل شوروی تا یورو، را پشت سر گذاشت و به اصلی‌ترین ارز ذخیره و مبادلات بین‌المللی تبدیل شد. اما تمرکز راگوف فقط بر گذشته نیست. او چالش‌های پیش روی دلار را نیز بررسی می‌کند؛ از رشد یوآن چین و رمزارزها گرفته تا پایان دوره نرخ‌های بهره و تورم پایین، افزایش بدهی آمریکا، تنش‌های ژئوپلیتیک و شکاف‌هایی که در بلوک دلاری شکل گرفته است.

«دلار ما، مشکل شما» در فهرست پیشنهادی فایننشال‌تایمز برای کتاب‌های خواندنی سال ۲۰۲۵ و همچنین فهرست کتاب‌های اقتصادی منتخب تابستان همان سال قرار گرفت. برای مدیران صنعت مالی، اهمیت کتاب در این است که بحث آینده دلار را از سطح گمانه‌زنی درباره «پایان سلطه آمریکا» فراتر می‌برد و آن را به مسئله‌ای درباره اعتماد، بدهی، سیاست پولی، ژئوپلیتیک و معماری آینده نظام مالی جهانی تبدیل می‌کند.

زوال پلتفرم‌ها

چرا بسیاری از پلتفرم‌های دیجیتالی که زمانی ساده، مفید و حتی دوست‌داشتنی بودند، به‌تدریج پر از تبلیغات، محتوای کم‌کیفیت، محدودیت و تجربه‌های آزاردهنده شدند؟ کوری دکتروف برای توضیح این روند واژه «Enshittification» را ساخته است؛ مفهومی که به فرایند زوال تدریجی پلتفرم‌ها در اثر تغییر اولویت آنها از خلق ارزش برای کاربران به استخراج حداکثری ارزش اقتصادی اشاره دارد. کتاب «زوال پلتفرم‌ها» نسخه مفصل استدلالی است که دکتروف طی سال‌های اخیر درباره اقتصاد پلتفرمی و قدرت انحصاری شرکت‌های فناوری مطرح کرده است.

دکتروف این چرخه را در سه مرحله توضیح می‌دهد: پلتفرم در ابتدا برای جذب کاربران خدماتی مطلوب ارائه می‌کند؛ سپس بخشی از ارزش کاربران را به نفع مشتریان تجاری، تبلیغ‌دهندگان یا فروشندگان کاهش می‌دهد؛ و در نهایت، زمانی که هر دو گروه به آن وابسته شده‌اند، از کاربران و کسب‌وکارها به‌طور هم‌زمان امتیاز می‌گیرد تا سهم بیشتری از ارزش ایجادشده را به خود اختصاص دهد. فیس‌بوک، آمازون، گوگل و دیگر غول‌های فناوری نمونه‌های اصلی این سازوکار در کتاب هستند.

بااین‌حال، دکتروف این وضعیت را نتیجه اجتناب‌ناپذیر فناوری نمی‌داند. او ریشه مسئله را در انحصار، هزینه بالای مهاجرت کاربران، ضعف رقابت و سیاست‌هایی می‌بیند که قدرت پلتفرم‌ها را افزایش داده‌اند و در مقابل، بر ابزارهایی مانند تنظیم‌گری رقابت، قابلیت تعامل میان سرویس‌ها و کاهش موانع جابه‌جایی تأکید می‌کند.

«زوال پلتفرم‌ها» در فهرست بلند جایزه Financial Times and Schroders Business Book of the Year 2025 قرار گرفت و در سال ۲۰۲۶ جایزه Locus Award for Nonfiction را دریافت کرد. برای مدیران صنعت مالی، کتاب از این جهت اهمیت دارد که بانکداری و فین‌تک نیز هرچه بیشتر به منطق پلتفرمی نزدیک می‌شوند؛ جایی که حفظ اعتماد، کیفیت تجربه مشتری و تعادل میان درآمدزایی و ارزش‌آفرینی می‌تواند تعیین کند یک اکوسیستم دیجیتال رشد کند یا به همان چرخه‌ای گرفتار شود که دکتروف توصیف می‌کند.

ماشین بی‌نهایت

دمیس هاسابیس مدت‌ها پیش از آنکه هوش مصنوعی مولد به یکی از مهم‌ترین موضوعات فناوری و کسب‌وکار جهان تبدیل شود، هدفی بسیار بلندپروازانه داشت: ساخت هوشی که بتواند از توانایی‌های انسانی فراتر برود و برای حل دشوارترین مسائل علمی به کار گرفته شود. سباستین مالابی در «ماشین بی‌نهایت» داستان هاسابیس و شرکتی را روایت می‌کند که برای دنبال‌کردن همین رؤیا تأسیس شد؛ دیپ‌مایند، آزمایشگاهی که بعدها به گوگل پیوست و اکنون یکی از مهم‌ترین بازیگران رقابت جهانی هوش مصنوعی است.

مالابی برای نوشتن کتاب طی سه سال دسترسی گسترده‌ای به هاسابیس، مدیران و پژوهشگران دیپ‌مایند و همچنین منتقدان و رقبای آنها داشته است. نتیجه، فقط زندگی‌نامه یک کارآفرین فناوری نیست؛ کتاب هم‌زمان تاریخ شکل‌گیری دیپ‌مایند، فروش آن به گوگل، تنش‌های درونی بر سر استقلال شرکت، رقابت برای ساخت هوش عمومی مصنوعی و پرسش‌های مربوط به کنترل فناوری‌ای را دنبال می‌کند که ممکن است توانایی‌هایش از سازندگانش فراتر رود.

یکی از نقاط عطف این روایت، AlphaFold است؛ سامانه‌ای که پیش‌بینی ساختار پروتئین‌ها را متحول کرد و نقشی اساسی در اعطای جایزه نوبل شیمی ۲۰۲۴ به هاسابیس و جان جامپر داشت. اما مالابی در کنار موفقیت‌های علمی، به مسئله قدرت نیز می‌پردازد: اگر تعداد محدودی شرکت به فناوری ابرهوش دست پیدا کنند، چه کسی درباره نحوه استفاده از آن تصمیم خواهد گرفت؟

«ماشین بی‌نهایت» در سال ۲۰۲۶ به فهرست پرفروش‌های نیویورک‌تایمز راه یافت و در فهرست کوتاه جایزه کتاب کسب‌وکار فایننشال‌تایمز و استاندارد چارترد قرار گرفت. برای مدیران صنعت مالی، کتاب تصویری از سازوکار شکل‌گیری یکی از مهم‌ترین فناوری‌های آینده ارائه می‌دهد؛ جایی که پژوهش علمی، سرمایه، استعداد، قدرت شرکت‌های بزرگ و مسئله حکمرانی فناوری دیگر از یکدیگر قابل تفکیک نیستند.

۱۸۷۳

بحران‌های مالی جهانی را معمولاً با ۱۹۲۹ یا ۲۰۰۸ به یاد می‌آوریم، اما لیاکات احمد در «۱۸۷۳» به بحرانی قدیمی‌تر بازمی‌گردد که بسیاری از الگوهای آشنای امروز را پیش از آن دو فاجعه در خود داشت. ماجرا از ۹ مه ۱۸۷۳ و سقوط بورس وین آغاز شد، چهار ماه بعد به وال‌استریت رسید و به نخستین بحران مالی واقعاً جهانی تبدیل شد؛ بحرانی که ورشکستگی، نکول بدهی و آشفتگی بازارها را از دو سوی اقیانوس اطلس به نقاط دیگر جهان کشاند.

احمد ریشه این بحران را در رونق اقتصادی دهه‌های ۱۸۵۰ و ۱۸۶۰ جست‌وجو می‌کند؛ دوره‌ای که رشد بازار بین‌المللی اوراق قرضه، سرمایه عظیمی را روانه راه‌آهن، ساخت‌وساز و پروژه‌های دولت‌سازی کرد. خاندان روچیلد در مرکز این شبکه مالی قرار داشت و در کنار آنها، بانکداران، سیاستمداران، سفته‌بازان و چهره‌هایی مانند جی گولد، مارک تواین و کارل مارکس وارد روایت می‌شوند. نویسنده نشان می‌دهد چگونه رونق سرمایه‌گذاری، اعتبار فراوان و خوش‌بینی بیش از حد به زنجیره‌ای از بحران‌ها منجر شد که پیامدهایش صرفاً اقتصادی نبود.

احمد پیش‌تر با کتاب «اربابان مالی» برنده پولیتزر تاریخ و جایزه کتاب کسب‌وکار فایننشال‌تایمز شده بود. «۱۸۷۳» نیز در فهرست کوتاه جایزه کتاب کسب‌وکار فایننشال‌تایمز و استاندارد چارترد ۲۰۲۶ قرار گرفته است. برای مدیران صنعت مالی، ارزش کتاب در شباهت‌های ساده تاریخی خلاصه نمی‌شود؛ این روایت نشان می‌دهد چگونه بازارهای به‌هم‌پیوسته، بدهی، سفته‌بازی، سیاست پولی و اعتماد می‌توانند بحرانی مالی را به تحولی اقتصادی و سیاسی با پیامدهایی چندده‌ساله تبدیل کنند.