عصر تراکنش ۱۰۲ و ۱۰۳ / پرداختهای غیرتماسی در سالهای اخیر از یک قابلیت «لوکس» در اکوسیستمهای مالی جهان، به یکی از ارکان تجربه پرداخت حضوری تبدیل شدهاند. در ایران نیز با تعریف پروژه «کهربا» از سوی نهادهای حاکمیتی و ورود PSPها به مسیر تجهیز و فعالسازی کارتخوانهای NFC، گامهای مهمی در این تحول برداشته شده؛ اما همچنان سهم واقعی پرداختهای NFC در سبد تراکنشهای حضوری، با ظرفیتهای فنی موجود فاصله چشمگیری دارد. شرکت پرداخت الکترونیک سامان (سپ) بهعنوان یکی از اولین PSPهای کشور که بهصورت گسترده پایانههای خود را به NFC مجهز و بهروزرسانی کرده، اکنون با محصول «کهربا» تلاش دارد این فناوری را از سطح یک «قابلیت روی کاغذ»، به یک جریان کاربردی و فراگیر در صنعت پرداخت تبدیل کند.
با این حال، چالشهای فرهنگی، رفتار کاربر، مدلهای اقتصادی پذیرش، رقابت با روشهایی نظیر QR و کیف پول، و همچنین نقش تنظیمگری در شکلدهی این بازار نوپا، پرسشهای کلیدی و قابلتحلیلی هستند که مسیر آینده NFC را در کشور تعیین خواهند کرد. در این گفتوگو با علیرضا غفوری، معاون عملیات شرکت پرداخت الکترونیک سامان، علاوه بر بررسی لایههای فنی، امنیت و تجربه کاربری محصول «کهربا»، تلاش شده تا تصویری عمیقتر از اقتصاد، رقابت، مقررات و چشمانداز پرداختهای NFC در ایران ترسیم شود.
کهربا؛ تطابقپذیر، بدون تغییر در تسویه، همسقف با کارت
علیرضا غفوری، معاون عملیات شرکت پرداخت الکترونیک سامان در ابتدای گفتوگو، با تأکید بر پیشگامی سپ در عملیاتیسازی پرداخت مبتنی بر NFC یا «کهربا»، ارزش پیشنهادی این راهکار را از چند منظر تشریح میکند. او میگوید: «این راهکار از چند منظر ارزش افزوده متمایزی نسبت به سایر روشهای پرداخت غیرتماسی موجود در بازار ایران ایجاد میکند. نخستین و شاید مهمترین مزیت کهربا، تطابقپذیری این روش پرداخت است. به این معنا که تمامی اپلیکیشنها و ابزارهای پذیرش سازگار با این پروتکل، امکان پردازش این نوع تراکنش را دارند.»
به گفته او، همین ویژگی باعث میشود که این روش پرداخت، برخلاف برخی راهکارهای قبلی نظیر QR که هر شرکت به صورت حلقه بسته برای کاربران و پذیرندگان خود پیادهسازی کرده بود، پتانسیل پذیرش و فراگیری بالاتری در میان پذیرندگان و کاربران داشته باشد.
غفوری مزیت دیگر را همسطح بودن سقف تراکنشهای کهربایی با تراکنشهای کارتی میداند: «در این مدل، کاربر میتواند همانند پرداخت با کارت تا دو میلیارد ریال را در یک تراکنش حضوری و صرفاً با استفاده از تلفن همراه خود پرداخت کند.»
او همچنین به حذف رمز در تراکنشهای خرد اشاره میکند: «عدم نیاز به ورود رمز کارت در تراکنشهای خرد، فرایند پرداخت را سریعتر و سادهتر میکند و در عین حال، سطح امنیت را نیز افزایش میدهد.»
از منظر پذیرندگان نیز تغییری در فرایندهای مالی ایجاد نشده است. به گفته معاون عملیات سپ، «تسویه تراکنشهای کهربایی کاملاً مطابق با روال تسویه تراکنشهای کارتی انجام میشود» و همین موضوع باعث میشود هیچ تغییری در فرایندهای مالی و حسابداری پذیرندگان ایجاد نشود.
او در جمعبندی این بخش تأکید میکند که مجموعه این ویژگیها میتواند تجربه پرداخت را همزمان برای کاربران و پذیرندگان متحول کند و با فراهم شدن امکان پرداخت با موبایل بهجای کارت بانکی، کهربا را به یکی از جدیترین گزینهها برای آینده پرداخت غیرتماسی در بازار ایران تبدیل کند.
زیرساخت آماده است؛ چالش، رفتار و فرهنگ است
غفوری با اشاره به اینکه بیش از ۹۹.۷ درصد کارتخوانهای NFCدار سپ بهروزرسانی شدهاند، میگوید آمادگی زیرساختی فراهم است، اما مسئله اصلی چیز دیگری است: «گسترش استفاده از این روش پرداخت صرفاً یک موضوع فنی نیست و فرهنگسازی و پذیرش رفتاری کاربران نقش تعیینکنندهای دارد.»
او مهمترین مانع را نو بودن این روش برای پذیرندگان و دارندگان کارت و لزوم مدیریت تغییر روش پرداخت متداول در جامعه میداند: «به همین دلیل، سپ از ماههای ابتدایی اجرای پروژه، برنامههای ترویجی و آموزشی متناسب با هر گروه هدف را طراحی و اجرا کرده است؛ از تولید و ارسال ویدئوهای آموزشی و آموزش حضوری پذیرندگان گرفته تا تشریح مزایای عملیاتی و تبلیغات گسترده در شبکههای اجتماعی.»
به گفته او، نتیجه این رویکرد، «افزایش حداقل ۱۰ برابری تراکنشهای کهربایی سپ طی سه ماه گذشته» بوده است؛ آماری که بهزعم او نشان میدهد مسیر فرهنگسازی کاملاً اثربخش بوده است.
در کنار این موضوع، غفوری به چند چالش فنی هم اشاره میکند و میگوید: «چند چالش فنی نیز در مسیر فراگیری این سرویس وجود دارد. نخست اینکه در حال حاضر تمامی بانکهای کشور بهطور کامل برای ارائه تراکنشهای کهربایی آماده نیستند و به همین دلیل، دارندگان برخی کارتها هنوز امکان استفاده از این روش پرداخت را ندارند. با این حال، با پیگیریهای بانک مرکزی، پیشبینی میشود در سال آینده اکثر بانکها این قابلیت را برای کارتهای خود فعال کنند.»
به گفته او، چالش فنی دوم، عدم برخورداری حدود نیمی از کارتخوانهای فعال کشور از قابلیت NFC است: «البته با تدبیر شاپرک، مقرر شده تمامی کارتخوانهای جدیدی که به شبکه پرداخت اضافه میشوند، الزاماً دارای قابلیت NFC باشند؛ موضوعی که بهمرور باعث افزایش سهم کارتخوانهای کهربایی در شبکه خواهد شد. سومین مانع فنی به سرعت متفاوت PSPها در بهروزرسانی نرمافزار کارتخوانها بازمیگردد. برخی شرکتها زودتر و برخی با تأخیر این فرایند را انجام دادهاند که این مسئله نیز با پیگیریهای شاپرک در حال برطرف شدن است. در نهایت، موضوع دسترسپذیری گوشیهای مجهز به NFC مطرح است. اگرچه هنوز بخشی از کاربران از گوشیهای فاقد این فناوری استفاده میکنند، اما با توجه به اینکه تقریباً تمامی گوشیهای هوشمند جدید به NFC مجهز هستند، این چالش نیز در میانمدت بهصورت طبیعی مرتفع خواهد شد.»
در مجموع، غفوی میگوید که موانع موجود در مسیر توسعه کهربا، بیش از آنکه ساختاری و بازدارنده باشند، گذرا و قابل مدیریت هستند و با تکمیل کار بانکهای باقیمانده و فرهنگسازی، این روش پرداخت ظرفیت تبدیلشدن به یکی از ابزارهای اصلی پرداخت حضوری در کشور را دارد.
امنیت؛ توکن بهجای PAN
یکی از مهمترین محورهای گفتوگو، امنیت پرداختهای NFC است. غفوری در اینباره میگوید:
«یکی از مهمترین مزیتهای پرداخت مبتنی بر کهربا، ارتقای سطح امنیت تراکنشها در مقایسه با روشهای سنتی پرداخت کارتی است که این افزایش امنیت از دو منظر اصلی موردتوجه است. نخست اینکه در تراکنشهای زیر ۲۰۰ هزار تومان، نیازی به وارد کردن رمز اول کارت وجود ندارد. این موضوع باعث میشود اطلاعات حساس کارت بانکی در معرض مشاهده یا افشا قرار نگیرد و ریسک سرقت اطلاعات بهطور معناداری کاهش یابد. دومین و مهمترین لایه امنیتی، استفاده از توکنیزاسیون در فرایند پرداخت است.»
طبق صحبتهای او، در روش کهربا، اطلاعات واقعی کارت بانکی (PAN) هرگز به صورت ساده بین تلفن همراه کاربر و ابزار پذیرش مبادله نمیشود و بهجای آن، یک توکن امنشده مورد استفاده قرار میگیرد: «در نتیجه، حتی در صورت بروز تهدیدات فنی یا تلاش برای شنود دادهها، شماره کارت کاربر قابل استخراج نخواهد بود و عملاً هدفگیری این روش توسط اسکیمرها و ابزارهای سوءاستفاده رایج غیرممکن میشود. مجموع این سازوکارها باعث میشود پرداخت مبتنی بر کهربا، در برابر تهدیدات واقعی و روزمره شبکه پرداخت از جمله کپیبرداری اطلاعات کارت و… قابل اتکا و ایمنتر از روشهای سنتی ارزیابی شود.»
بازخورد بازار؛ ابهامها، اما نه مانع جدی
غفوری میگوید طبیعی است که در ابتدای مسیر، سهم تراکنشهای کهربایی پایین باشد و نیاز به آموزش وجود داشته باشد. او توضیح میدهد که در همین راستا، شرکت سپ از همان مراحل ابتدایی، برنامههای آموزشی و ترویجی گستردهای را برای ذینفعان این سرویس در دستور کار قرار داد: «تمامی پذیرندگانی که دستگاههای کارتخوان آنها بهروزرسانی شده است، بهصورت حضوری و مستقیم توسط پشتیبانان سپ آموزش دیدهاند. همزمان، برای دارندگان کارت نیز محتوای آموزشی متنوعی از جمله ویدئوهای آموزشی تولید و منتشر شده است تا نحوه استفاده از این روش پرداخت بهصورت شفاف معرفی شود. با این حال، با توجه به اینکه سهم تراکنشهای NFC در حال حاضر هنوز بخش کوچکی از بازار را به خود اختصاص داده است، برخی پذیرندگان در ابتدای کار با ابهاماتی مواجه بودند.»
به گفته او، مهمترین بازخوردها عمدتاً حول محور کارمزد، نحوه تسویه و امنیت تراکنشها مطرح میشد؛ ابهاماتی که در اغلب موارد پس از استفاده عملی از سرویس و تجربه مستقیم آن برطرف شد. غفوری میگوید: «این شرایط شباهت زیادی به دورهای دارد که پرداخت با کارت بانکی بهتدریج جایگزین پول نقد شد و در آن زمان نیز واکنشها و دغدغههای مشابهی از سوی کسبوکارها مطرح بود که کاملاً طبیعی محسوب میشد. از آنجا که پرداخت به روش کهربا ساده، امن و بدون چالش از منظر تطابقپذیری با زیرساخت شبکه پرداخت است، پیشبینی میشود این روش در کوتاهمدت بهعنوان یکی از روشهای پرکاربرد پرداخت حضوری مورد استقبال قرار گیرد.»
معاون عملیات شرکت پرداخت الکترونیک سامان میگوید تا این مرحله، هیچ مشکل بازدارنده یا مانع عملیاتی جدی در اجرای این پروژه گزارش نشده است. تنها نکته قابلذکر این است که در برخی پروژهها که پردازش یا تسهیم تراکنشها وابسته به شماره کارت است (مانند مدلهایی که تسهیم بر مبنای PAN انجام میشود) با اجرای NFC ممکن است ریسکهای محدودی ایجاد شود؛ چرا که در این روش، شماره کارت افشا نمیشود: «ولی روی هم رفته مشکل بازداندهای در این خصوص وجود ندارد، چون درصد و سهم این تراکنشها در شبکه بسیار پایین است.»
NFC؛ مکمل سایر روشهای پرداخت یا جریان غالب؟
در پاسخ به این پرسش که جایگاه NFC در برابر QR، کیف پول و پرداخت اینترنتی چیست، غفوری معتقد است: «در چشمانداز بلندمدت صنعت پرداخت ایران، پرداخت مبتنی بر NFC از جایگاه ویژهای برخوردار خواهد بود و قطعاً نسبت به روشهایی مانند پرداخت با QR و کیف پول در پرداختهای حضوری استقبال گستردهتری مواجه میشود.»
او دلیل این موضوع را نبود پروتکل استاندارد و یکپارچه در مدلهای قبلی میداند و میگوید: «در مدلهای قبلی، پروتکل استاندارد و یکپارچهای در سطح شبکه پرداخت اجرایی نشد و کاربران امکان انجام یک تراکنش مبتنی بر کیف پول یا QR را بهصورت استاندارد و سراسری را در تمامی ابزارهای پذیرش نداشتند. در نتیجه، هر شرکت عملاً شبکهای داخلی و محدود برای خود ایجاد کرد و همین موضوع باعث شد سهم این روشها در شبکه شاپرک چندان چشمگیر نشود. در مقابل، در پروژه کهربا، هم سهولت پرداخت از طریق تلفن همراه و هم استانداردسازی کامل فرایند پرداخت مدنظر قرار گرفته است؛ دو عاملی که بهطور طبیعی میتواند منجر به پذیرش گستردهتر این روش در میان کاربران و پذیرندگان شود. به همین دلیل، انتظار میرود پرداخت NFC بهعنوان یک گزینه اصلی در کنار کارت در پرداختهای حضوری مطرح شود.»
با این حال، او پیشبینی میکند در کوتاهمدت سهم تراکنشهای مبتنی بر NFC به سطح کارت نرسد: «اما در بازه زمانی سه تا پنج سال آینده، امکان دستیابی به سهمی در حدود ۲۰ درصد از تراکنشهای شاپرکی کاملاً قابل تصور است. تحقق این هدف، بیش از هر چیز، به همافزایی و تلاش مستمر تمامی ذینفعان اکوسیستم پرداخت در حوزه آموزش، اطلاعرسانی و فرهنگسازی این فناوری وابسته خواهد بود.»
نقش رگولاتور؛ مؤثر، اما نیازمند مشوق
غفوری نقش بانک مرکزی و شاپرک را در پیشبرد پروژه «کهربا» بسیار مؤثر ارزیابی میکند و به الزامی شدن ورود کارتخوانهای دارای NFC به شبکه اشاره میکند؛ تصمیمی که آن را «یکی از اقدامات بسیار مثبت و اثربخش نهادهای سیاستگذار» میداند. او میگوید:
«در این پروژه، شاهد پیگیریهای منظم، دقیق و همزمان از سوی هر دو نهاد در تعامل با بانکها و شرکتهای PSP بودهایم که همین هماهنگی، بستر اجرای عملیاتی طرح را فراهم کرده است. در همین چهارچوب، الزامات مربوط به ابزارهای پذیرش بهروزرسانی و به PSPها ابلاغ شد؛ بهگونهای که در حال حاضر امکان ورود دستگاههای کارتخوان فاقد NFC به شبکه پرداخت وجود ندارد و صدور مجوز شاپرک برای کارتخوانهای وارداتی، منوط به برخورداری از قابلیت پردازش تراکنشهای کهربایی شده است. این تصمیم را میتوان یکی از اقدامات بسیار مثبت و اثربخش نهادهای سیاستگذار در تسریع این تحول دانست.»
در عین حال، او پیشنهاد میدهد برای تسریع این تحول، مشوقهای مالی و حمایتهای هدفمندتری از بانکها و PSPها، بهویژه در حوزه تبلیغات و آموزش، پیشبینی شود: «چنین حمایتی میتواند نقش مهمی در افزایش آگاهی عمومی و تسریع پذیرش این روش نوین پرداخت در کشور ایفا کند.»
ضعف فرهنگ استفاده از پرداخت موبایلی NFC
طبق صحبتهای او، واقعیت این است که ضعف فرهنگ استفاده از پرداخت موبایلیNFC در ایران بیش از هر چیز به نوپا بودن این روش پرداخت بازمیگردد، چراکه بخش قابلتوجهی از مردم و پذیرندگان همچنان به شیوههای سنتی پرداخت با کارت عادت دارند و طبیعی است که پذیرش یک فناوری جدید نیازمند آموزش، اطلاعرسانی هدفمند و فرهنگسازی تدریجی باشد. از این منظر، تمرکز اصلی باید بر ذینفعان کلیدی این اکوسیستم، یعنی مردم (مشتریان) و پذیرندگان قرار گیرد.
او درباره اقدامات سپ در این خصوص اینطور توضیح میدهد: «سپ نیز در چند ماه گذشته برنامههای گسترده و مشخصی را برای آموزش و ترویج پرداخت موبایلی در دستور کار قرار داده است و این مسیر را بهصورت جدی دنبال میکند. بدون تردید، در صورتی که مجموعه نظام پرداخت کشور، توجه مناسبی به مقوله آموزش و ترویج این روش نوین داشته باشند، سهم تراکنشهای کهربایی در شبکه پرداخت بهطور معناداری افزایش خواهد یافت. از منظر تجربه کاربری، در حال حاضر کاربران تلفنهای همراه اندرویدی تجربه قابل قبولی از پرداخت موبایلی دارند؛ با این حال، برای کاربران سیستمعامل iOS همچنان نیاز به بهبود تجربه کاربری احساس میشود. در همین راستا، سپ برنامههایی را برای ارتقای این تجربه در دستور کار دارد که در آینده نزدیک معرفی و عملیاتی خواهد شد.»
اقتصاد NFC؛ هزینه برای پذیرنده صفر، مزیت در تجربه
در پاسخ به نگرانی کسبوکارهای خرد درباره هزینهها، غفوری تأکید میکند: «هزینههای پیادهسازی و توسعه پرداخت مبتنی بر NFC صرفاً بر عهده بانکها و PSPها است و پذیرندگان خرد برای استفاده از این فناوری متحمل هیچگونه هزینهای نمیشوند.»
او میگوید از منظر اقتصادی، استفاده از NFC در کوتاهمدت منجر به کاهش مستقیم هزینههای عملیاتی کسبوکارها نمیشود، اما نقش بسیار مؤثری در بهبود تجربه پرداخت مشتریان دارد؛ عاملی که بهطور غیرمستقیم میتواند به افزایش رضایت، وفاداری و در نهایت رشد تعداد مشتریان منجر شود.
غفوری میگوید برای کسبوکارهایی که بهدنبال ایجاد تمایز در نقطه تماس با مشتری و بهرهگیری از فناوریهای نوین پرداخت هستند، کهربا یک مزیت رقابتی کوتاهمدت اما مؤثر ایجاد میکند: «این مزیت از آن جهت محدود تلقی میشود که با فراگیرشدن تدریجی این روش پرداخت در آینده نزدیک، استفاده از NFC به یک استاندارد عمومی تبدیل خواهد شد و مزیت پیشگامی از بین خواهد رفت. از همین رو، تسریع در پذیرش این فناوری بیش از آنکه به ملاحظات هزینهای مرتبط باشد، به نگاه راهبردی پذیرندگان به تجربه مشتری و رقابتپذیری در بازار وابسته است.»
